Thặng dư ngân sách là gì?
Thặng dư ngân sách (tiếng Anh: Budget Surplus) là trạng thái tài chính công trong đó tổng thu ngân sách nhà nước lớn hơn tổng chi ngân sách nhà nước trong một kỳ hạn nhất định, thường là một năm tài chính hoặc một giai đoạn ngân sách. Đây là kết quả của chính sách tài khóa thắt chặt, phản ánh việc Chính phủ thu được nhiều tiền hơn mức chi tiêu thực tế. Phần chênh lệch dương giữa thu và chi chính là thặng dư ngân sách — một chỉ tiêu quan trọng để đánh giá sức khỏe tài chính công của một quốc gia.
Thặng dư ngân sách xảy ra khi nguồn thu từ thuế (tax), phí (fees), lệ phí (charges), thu từ hoạt động xuất nhập khẩu, thu từ dầu thô (crude oil revenue), doanh thu từ tài sản công (public assets) và các khoản thu hợp pháp khác của Nhà nước vượt quá tổng chi cho đầu tư phát triển (development investment), an sinh xã hội (social welfare), quốc phòng an ninh (national defense and security), quản lý hành chính và trả nợ. Ngược lại với thâm hụt ngân sách (budget deficit), thặng dư cho thấy nền tài chính công đang lành mạnh, có khả năng tích lũy và giảm áp lực nợ công (public debt). Chính phủ có thể chủ động tạo thặng dư thông qua các biện pháp như tăng thuế suất, mở rộng cơ sở thuế (tax base), cắt giảm chi tiêu công hoặc kết hợp đồng thời cả hai công cụ. Tuy nhiên, trong bối cảnh kinh tế suy thoái, thặng dư kéo dài có thể phản ánh chi tiêu công bị thu hẹp quá mức, làm giảm cầu tổng thể (aggregate demand) và kìm hãm tăng trưởng.
Tại Việt Nam, giai đoạn 2016–2019 ngân sách nhà nước liên tục ghi nhận thặng dư nhờ nguồn thu từ thuế và thu từ dầu thô tăng mạnh khi giá dầu thế giới duy trì ở mức cao (bình quân khoảng 55–70 USD/thùng), kết hợp với nỗ lực cải cách hành chính thuế (tax administration reform) và chống thất thu. Phần thặng dư này được Quốc hội và Chính phủ sử dụng để trả nợ công, bổ sung Quỹ dự trữ tài chính nhà nước (State Financial Reserve Fund) và đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng giao thông, năng lượng. Ngược lại, từ năm 2020 đến nay, do tác động của đại dịch COVID-19, chính sách miễn giảm thuế hỗ trợ doanh nghiệp (khoảng 180.000 tỷ đồng theo Nghị định 41/2020/NĐ-CP) và gia tăng chi phí phòng chống dịch, ngân sách Việt Nam chuyển sang trạng thái thâm hụt với quy mô lên tới hơn 300.000 tỷ đồng/năm. Một ví dụ tiêu biểu khác là giai đoạn 2011–2013, Chính phủ thực hiện chính sách tài khóa thắt chặt kết hợp với cắt giảm đầu tư công (public investment) cũng từng tạo thặng dư ngân sách đáng kể.
Về cơ sở pháp lý, Luật Ngân sách nhà nước 2015 (Luật số 83/2015/QH13) quy định nguyên tắc cân đối ngân sách tại Điều 5, trong đó yêu cầu tổng thu ngân sách phải bảo đảm tổng chi ngân sách, đồng thời nêu rõ thứ tự ưu tiên sử dụng thặng dư. Nghị định 163/2016/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết thi hành Luật Ngân sách nhà nước cũng quy định cụ thể về việc quản lý, sử dụng nguồn thặng dư ngân sách, theo đó phần thặng dư phải được ưu tiên trả nợ gốc và lãi, bổ sung Quỹ dự trữ tài chính nhà nước và đầu tư phát triển. Ngoài ra, Luật Quản lý nợ công 2017 (sửa đổi, bổ sung năm 2020) cũng quy định việc sử dụng thặng dư ngân s