Thanh tra hoạt động ngân hàng pháp lý là hoạt động kiểm tra, giám sát của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài và các đơn vị trong hệ thống ngân hàng, được thực hiện trên cơ sở hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về thanh tra và các quy định chuyên ngành do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ban hành. Đây là công cụ pháp lý quan trọng để đảm bảo hoạt động ngân hàng tuân thủ pháp luật, an toàn, lành mạnh và ổn định hệ thống tài chính quốc gia.
Theo đó, hoạt động thanh tra ngân hàng được thực hiện bởi Thanh tra Ngân hàng Nhà nước và các đơn vị được giao nhiệm vụ thanh tra, giám sát. Phạm vi thanh tra bao gồm việc kiểm tra việc tuân thủ các quy định pháp luật về tiền tệ, tín dụng, tỷ giá, lãi suất, hoạt động thanh toán, phòng chống rửa tiền, quản trị rủi ro và các nghĩa vụ tài chính của tổ chức tín dụng. Các hình thức thanh tra gồm thanh tra theo kế hoạch định kỳ, thanh tra đột xuất khi phát hiện dấu hiệu vi phạm hoặc khi có yêu cầu từ cơ quan cấp trên, thanh tra tại trụ sở và thanh tra hành chính. Kết quả thanh tra là căn cứ để xử lý vi phạm hành chính, yêu cầu khắc phục sai phạm, thậm chí đề xuất thu hồi giấy phép hoặc chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra nếu phát hiện dấu hiệu tội phạm.
Ví dụ, khi Ngân hàng Nhà nước phát hiện một ngân hàng thương mại có dấu hiệu cho vay tập trung vào một nhóm khách hàng vượt quá giới hạn pháp luật, Thanh tra Ngân hàng Nhà nước sẽ tiến hành thanh tra đột xuất để làm rõ nguyên nhân, mức độ vi phạm và trách nhiệm của tổ chức, cá nhân liên quan. Trường hợp khác, thanh tra có thể được thực hiện đối với các công ty tài chính, quỹ tín dụng nhân dân khi có phản ánh về việc huy động vốn sai quy định hoặc cung cấp dịch vụ ngoài phạm vi giấy phép được cấp. Những kết luận thanh tra này thường được công bố công khai hoặc gửi đến các cơ quan liên quan để phối hợp xử lý.
Về cơ sở pháp lý, hoạt động thanh tra ngân hàng được điều chỉnh bởi Luật Thanh tra năm 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2022), Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010, Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010 (sửa đổi năm 2017) và các nghị định hướng dẫn. Ngoài ra, Thông tư số 13/2018/TT-NHNN quy định về kiểm tra, giám sát và thanh tra trong lĩnh vực ngân hàng cũng là văn bản chuyên ngành quan trọng. Các quyết định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng được thực hiện theo Nghị định 88/2019/NĐ-CP và Nghị định 95/2023/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rõ giữa thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành trong lĩnh vực ngân hàng, đồng thời nắm vững thẩm quyền, trình tự, thủ tục thanh tra và các biện pháp xử lý sau thanh tra. Cần hiểu rõ mối quan hệ giữa hoạt động thanh tra với giám sát an toàn vĩ mô và giám sát trên cơ sở rủi ro của Ngân hàng Nhà nước, bởi đây là ba công cụ quan trọng trong công tác quản lý nhà nước về tiền tệ, tín dụng.