Thuế trên giá (ad valorem tax) và thuế tuyệt đối (specific tax) là hai phương pháp tính thuế phổ biến được sử dụng trong hệ thống thuế quan và thuế tiêu thụ đặc biệt. Thuế trên giá được tính dựa trên một tỷ lệ phần trăm (%) của giá trị hàng hóa hoặc dịch vụ, trong khi thuế tuyệt đối được tính theo một mức cố định trên mỗi đơn vị sản phẩm (trọng lượng, thể tích, số lượng). Đây là hai cách tiếp cận khác nhau để xác định nghĩa vụ thuế của người nộp thuế.
Về cách thức hoạt động, thuế trên giá có ưu điểm là linh hoạt theo biến động giá thị trường, nghĩa là khi giá hàng hóa tăng thì số thuế thu được cũng tăng theo, đảm bảo nguồn thu ngân sách ổn định tương đối với tỷ lệ giá trị. Công thức tính thường là: Số thuế = Giá tính thuế × Thuế suất (%). Ngược lại, thuế tuyệt đối được áp dụng với mức cố định cho từng đơn vị sản phẩm (ví dụ: đồng/kg, đồng/lít), không phụ thuộc vào giá bán thực tế. Phương pháp này đơn giản trong khâu quản lý, dễ kiểm tra nhưng lại không phản ánh đúng giá trị thực của hàng hóa, đặc biệt khi giá thị trường biến động mạnh. Trong thực tế, nhiều quốc gia sử dụng kết hợp cả hai phương pháp (thuế hỗn hợp) để cân bằng giữa tính công bằng và tính hiệu quả quản lý.
Tại Việt Nam, thuế trên giá thường được áp dụng phổ biến với thuế giá trị gia tăng (VAT) với mức thuế suất 10% hoặc 8% trên giá trị hàng hóa, dịch vụ, và thuế thu nhập doanh nghiệp với thuế suất 20% trên lợi nhuận. Thuế tuyệt đối được áp dụng trong thuế tiêu thụ đặc biệt đối với một số mặt hàng như thuốc lá, rượu bia, ví dụ mức thuế tuyệt đối cho thuốc lá điếu từng được quy định cụ thể theo đơn vị bao hoặc điếu tại các văn bản pháp luật. Trong lĩnh vực ngân hàng, hiểu biết về hai phương pháp thuế này giúp cán bộ tín dụng đánh giá tác động của thuế đến chi phí hoạt động và giá thành sản phẩm của doanh nghiệp vay vốn, từ đó phân tích hiệu quả tài chính khách hàng chính xác hơn. Ví dụ, khi thẩm định dự án sản xuất rượu bia, việc áp dụng thuế tiêu thụ đặc biệt theo cả tỷ lệ phần trăm lẫn mức cố định sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền và khả năng trả nợ của doanh nghiệp.
Về quy định pháp lý, thuế tiêu thụ đặc biệt tại Việt Nam được quy định tại Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt số 27/2008/QH12 và các luật sửa đổi bổ sung, trong đó quy định rõ mức thuế suất theo tỷ lệ phần trăm cho hầu hết hàng hóa, dịch vụ chịu thuế. Các Nghị định như Nghị định 108/2015/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết thi hành một số điều của Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt cũng đã được sửa đổi qua Nghị định 132/2022/NĐ-CP. Riêng mặt hàng thuốc lá điếu, xì gà từng có cơ chế thuế hỗn hợp giữa thuế trên giá và thuế tuyệt đối theo từng giai đoạn, thể hiện sự kết hợp hai phương pháp.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ ba khái niệm: thuế trên giá (dựa trên tỷ lệ % giá trị), thuế tuyệt đối (dựa trên mức cố định trên đơn vị sản phẩm) và thuế hỗn hợp (kết hợp cả hai). Lưu ý rằng thuế giá trị gia tăng ở Việt Nam hiện áp dụng phương pháp khấu trừ và phương pháp trực tiếp trên giá trị gia tăng, hoàn toàn khác với khái niệm thuế trên giá và thuế tuyệt đối nêu trên. Khi làm bài thi, cần đọc kỹ đề bài để tránh nhầm lẫn giữa các loại thuế này.