Tín dụng đen xử lý hình sự là việc cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng các biện pháp truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các tổ chức, cá nhân thực hiện hành vi cho vay trái phép, cho vay với lãi suất "cắt cổ" hoặc có các dấu hiệu lừa đảo, chiếm đoạt tài sản trong hoạt động cho vay. Đây là biện pháp xử lý nghiêm minh nhất của pháp luật nhằm răn đe và chấm dứt tình trạng cho vay nặng lãi, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân trước các hoạt động tín dụng phi pháp.
Cơ chế xử lý hình sự đối với tín dụng đen được thực hiện thông qua quy trình tố tụng hình sự, bao gồm các giai đoạn: khởi tố vụ án, khởi tố bị can, điều tra, truy tố và xét xử. Hành vi cho vay nặng lãi bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi thỏa mãn các điều kiện quy định tại Điều 201 Bộ luật Hình sự, cụ thể là cho vay với lãi suất gấp 05 lần trở lên so với mức lãi suất giới hạn theo quy định của Bộ luật Dân sự (hiện nay là 20%/năm đối với giao dịch dân sự). Ngoài ra, nếu hành vi kèm theo các yếu tố như cưỡng đoạt, đe dọa, lừa đảo chiếm đoạt tài sản thì có thể bị truy cứu về các tội danh khác nặng hơn như cưỡng đoạt tài sản (Điều 168) hoặc lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174). Mức hình phạt có thể lên đến 10 năm tù giam, thậm chí 15 năm tù trong trường hợp phạm tội có tổ chức, quy mô lớn hoặc tái phạm nguy hiểm.
Trong thực tế tại Việt Nam, nhiều vụ án tín dụng đen đã được đưa ra xét xử với quy mô lớn, chẳng hạn các đường dây cho vay qua ứng dụng online, cho vay qua mạng xã hội hoặc các tổ chức tài chính "ma" hoạt động dưới hình thức cầm đồ, hỗ trợ tài chính. Điển hình là các vụ án tại TP.HCM, Hà Nội và các tỉnh phía Nam trong giai đoạn 2020-2024, nơi các đối tượng đã bị tuyên phạt từ 7 đến 15 năm tù với tổng số tiền giao dịch lên đến hàng trăm tỷ đồng. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cũng phối hợp chặt chẽ với công an các địa phương trong việc rà soát, phát hiện và xử lý các trường hợp tín dụng đen liên quan đến lĩnh vực ngân hàng.
Về cơ sở pháp lý, ngoài Điều 201 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), việc xử lý tín dụng đen còn có sự hỗ trợ của Nghị định 144/2021/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng với mức phạt tiền lên đến hàng trăm triệu đồng. Chỉ thị 21/CT-TTg năm 2023 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường phòng, chống tín dụng đen cũng yêu cầu các bộ, ngành và địa phương phối hợp chặt chẽ trong công tác phát hiện, điều tra và xử lý nghiêm minh các hành vi liên quan. Bên cạnh đó, Thông tư 06/2023/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước cũng quy định các biện pháp phòng ngừa, kiểm soát hoạt động cho vay tiền ẩn danh hoặc qua hệ thống fintech chưa được cấp phép.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần ghi nhớ rằng đây là chủ đề thường xuất hiện trong các đề thi liên quan đến pháp luật ngân hàng và phòng chống rủi ro. Khi làm bài, cần phân biệt rõ ba cấp độ xử lý: xử phạt hành chính, xử lý hình sự và xử lý dân sự đối với các hành vi tín dụng đen. Đặc biệt, cần nắm vững tiêu chí định lượng "gấp 05 lần trở lên" lãi suất giới hạn để xác định ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm hình sự, đồng thời nhớ rõ các tình tiết tăng nặng như có tổ chức, lợi dụng chức vụ, hoặc tái phạm nhiều lần.