Tổ chức lại tổ chức tín dụng là quy trình pháp lý mà các tổ chức tín dụng thực hiện nhằm thay đổi cơ cấu tổ chức thông qua các hình thức như sáp nhập, hợp nhất, chia tách, chuyển đổi loại hình hoặc hình thức pháp lý, nhằm mục đích nâng cao hiệu quả hoạt động, ổn định hệ thống ngân hàng và bảo đảm an toàn tài chính. Hoạt động này phải tuân thủ các quy định pháp luật nghiêm ngặt và được sự chấp thuận của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam – cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành.
Theo quy định pháp luật hiện hành, việc tổ chức lại tổ chức tín dụng bao gồm nhiều hình thức khác nhau. Sáp nhập là việc một hoặc nhiều tổ chức tín dụng nhập vào một tổ chức tín dụng khác, trong đó toàn bộ tài sản, quyền và nghĩa vụ của tổ chức bị sáp nhập được chuyển sang cho tổ chức nhận sáp nhập. Hợp nhất là việc hai hoặc nhiều tổ chức tín dụng cùng sáp nhập vào một tổ chức tín dụng mới được thành lập. Chia tách bao gồm chia tách toàn bộ hoặc một phần tổ chức tín dụng thành hai hoặc nhiều tổ chức tín dụng mới. Ngoài ra, tổ chức tín dụng có thể chuyển đổi loại hình như từ công ty tài chính sang ngân hàng, từ ngân hàng cổ phần sang ngân hàng nhà nước hoặc ngược lại. Tất cả các quy trình này đều phải được Ngân hàng Nhà nước thẩm định, phê duyệt và giám sát chặt chẽ nhằm bảo đảm quyền lợi của người gửi tiền và ổn định hệ thống tài chính.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, đã có nhiều trường hợp tổ chức lại tổ chức tín dụng điển hình. Năm 2015, Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (Agribank), một ngân hàng thương mại nhà nước lớn, đã hoàn tất quá trình chuyển đổi mô hình hoạt động theo mô hình công ty mẹ – công ty con. Gần đây hơn, nhiều ngân hàng cổ phần yếu kém như Ngân hàng Đông Á, Ngân hàng Xây dựng (CB), Ngân hàng Dầu khí Toàn Cầu (GPBank) đã được sáp nhập hoặc chuyển giao cho các ngân hàng lớn hơn như Vietcombank, HDBank, MB và OCB. Đặc biệt, theo Đề án "Cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2021-2025" của Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước đã đẩy mạnh tổ chức lại các ngân hàng yếu kém, xử lý nợ xấu và nâng cao năng lực tài chính của toàn hệ thống. Năm 2024, quá trình tái cơ cấu Vietcombank thông qua sáp nhập các công ty tài chính trực thuộc cũng là một ví dụ điển hình.
Về quy định pháp lý, hoạt động tổ chức lại tổ chức tín dụng được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 (Luật TCTD 2024), có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 7 năm 2024, thay thế cho Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010. Ngoài ra, còn có các văn bản hướng dẫn như Thông tư hướng dẫn về tổ chức lại tổ chức tín dụng do Ngân hàng Nhà nước ban hành, các Nghị định của Chính phủ về xử lý nợ xấu và tái cơ cấu ngân hàng. Các tổ chức tín dụng khi thực hiện tổ chức lại phải xây dựng phương án chi tiết, được Đại hội đồng cổ đông hoặc Hội đồng quản trị thông qua, và phải được Ngân hàng Nhà nước chấp thuận bằng văn bản.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần nắm rõ rằng tổ chức lại tổ chức tín dụng không chỉ đơn thuần là hoạt động kinh doanh mà còn là biện pháp quản lý nhà nước về tiền tệ, ngân hàng. Khi ôn tập, cần phân biệt rõ giữa các hình thức tổ chức lại: sáp nhập, hợp nhất, chia tách, chuyển đổi loại hình và giải thể. Đặc biệt lưu ý, việc tổ chức lại bắt buộc áp dụng đối với các tổ chức tín dụng yếu kém, vi phạm nghiêm trọng tỷ lệ an toàn vốn hoặc không đáp ứng điều kiện hoạt động theo quy định. Ngoài ra, cần chú ý quy trình phê duyệt gồm các bước: lập phương án, thẩm định nội bộ, trình Ngân hàng Nhà nước phê duyệt, thực hiện phương án và báo cáo kết quả. Đây là kiến thức trọng tâm trong các kỳ thi chứng chỉ hành nghề chứng khoán, thi tuyển công chức Ngân hàng Nhà nước và các chương trình đào tạo nghiệp vụ ngân hàng.