Tối ưu thuế (Tax Optimization) là quá trình lập kế hoạch và áp dụng các chiến lược hợp pháp nhằm giảm thiểu gánh nặng thuế phải nộp cho doanh nghiệp hoặc cá nhân. Đây là hoạt động tuân thủ đúng quy định pháp luật, dựa trên việc tận dụng tối đa các ưu đãi, miễn giảm thuế và các chính sách thuế mà Nhà nước cho phép. Khái niệm này cần được phân biệt rõ ràng với trốn thuế (Tax Evasion) và lẩn tránh thuế (Tax Avoidance), vốn là những hành vi có thể vi phạm pháp luật hoặc nằm trong vùng xám pháp lý.
Tối ưu thuế hoạt động dựa trên nguyên tắc tận dụng các kẽ hở hợp pháp trong hệ thống thuế và chính sách ưu đãi để giảm nghĩa vụ thuế một cách hợp lý. Các phương pháp phổ biến bao gồm: lựa chọn loại hình doanh nghiệp hoặc lĩnh vực đầu tư phù hợp để được hưởng thuế suất ưu đãi; sắp xếp thời điểm phát sinh doanh thu và chi phí để hoãn hoặc phân bổ nghĩa vụ thuế; tận dụng các khoản chi phí được trừ hợp lý khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp; sử dụng các hiệp định tránh đánh thuế hai lần (DTA) giữa Việt Nam với hơn 80 quốc gia và vùng lãnh thổ; và áp dụng chính sách giá chuyển nhượng (Transfer Pricing) trong phạm vi cho phép. Hoạt động này đòi hỏi doanh nghiệp phải có bộ phận tài chính – kế toán thuế chuyên nghiệp hoặc thuê các đơn vị tư vấn thuế có năng lực.
Trong lĩnh vực ngân hàng Việt Nam, các ngân hàng thương mại áp dụng tối ưu thuế thông qua nhiều hình thức như đầu tư vào công nghệ thông tin, chuyển đổi số và các dự án fintech để được hưởng ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp theo quy định. Ví dụ, khi ngân hàng triển khai hệ thống core banking mới, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong phê duyệt tín dụng hoặc phát triển các giải pháp ngân hàng số, phần thu nhập từ hoạt động này có thể được áp dụng mức thuế suất ưu đãi. Các chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam còn tận dụng hiệp định tránh đánh thuế hai lần để giảm thuế nhà thầu đối với các khoản lãi chuyển về nước, đồng thời sử dụng các phương pháp tính giá chuyển nhượng hợp lý trong giao dịch liên ngân hàng với công ty mẹ. Bên cạnh đó, các ngân hàng cũng tối ưu thuế giá trị gia tăng thông qua việc lựa chọn phương pháp tính thuế phù hợp (khấu trừ hay trực tiếp trên GTGT).
Tại Việt Nam, hoạt động tối ưu thuế được điều chỉnh bởi nhiều văn bản pháp luật quan trọng gồm: Luật Quản lý thuế 2019 (Luật số 38/2019/QH14), Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 2008 sửa đổi bổ sung năm 2013 và 2014, Luật Thuế giá trị gia tăng 2008 sửa đổi bổ sung, cùng các Nghị định hướng dẫn như Nghị định 218/2013/NĐ-CP, Nghị định 209/2013/NĐ-CP và Nghị định 126/2020/NĐ-CP. Đặc biệt, từ năm 2024, Việt Nam chính thức áp dụng quy định về thuế tối thiểu toàn cầu (Global Minimum Tax 15%) theo Nghị quyết của Quốc hội và khuyến nghị của OECD/G20 nhằm hạn chế các tập đoàn đa quốc gia lợi dụng quy định tối ưu thuế để dịch chuyển lợi nhuận. Ngoài ra, Nghị định 132/2020/NĐ-CP và Thông tư 78/2021/TT-BTC quy định chi tiết về quản lý thuế đối với doanh nghiệp có giao dịch liên kết cũng là khung pháp lý quan trọng liên quan đến chuyển giá và tối ưu thuế.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ ba khái niệm dễ nhầm lẫn: Tối ưu thuế (Tax Optimization – hợp pháp và được khuyến khích), Tránh thuế (Tax Avoidance – nằm ở vùng xám, có thể bị điều chỉnh bởi cơ quan thuế) và Trốn thuế (Tax Evasion – bất hợp pháp, có thể bị xử lý hình sự theo Điều 200 Bộ luật Hình sự 2015). Cần nắm vững các khái niệm chuyển giá, giá thị trường (Arm's Length Price), phương pháp APA (Advance Pricing Agreement), cũng như cập nhật quy định mới nhất về thuế tối thiểu toàn cầu áp dụng cho các tập đoàn đa quốc gia có doanh thu hợp nhất từ 750 triệu EUR trở lên. Các câu hỏi về tối ưu thuế thường xuất hiện trong đề thi liên quan đến pháp luật ngân hàng, tuân thủ (compliance), quản trị rủi ro và quản trị tài chính doanh nghiệp.