Trích lập quỹ dự trữ từ lợi nhuận là hoạt động phân bổ một phần lợi nhuận sau thuế hằng năm của tổ chức tín dụng vào quỹ dự trữ bắt buộc theo tỷ lệ phần trăm do pháp luật quy định. Đây là nghĩa vụ bắt buộc, phải được thực hiện trước khi phân phối lợi nhuận cho các mục đích khác nhằm mục tiêu tăng cường vốn tự có và bảo đảm an toàn hoạt động.
Cơ chế hoạt động của việc trích lập quỹ dự trữ dựa trên nguyên tắc mỗi năm sau khi hoàn tất nghĩa vụ thuế với ngân sách nhà nước, tổ chức tín dụng phải xác định lợi nhuận sau thuế và tiến hành trích một tỷ lệ cố định vào quỹ dự trữ bắt buộc cho đến khi quỹ này đạt đến mức tối đa theo quy định. Khoản trích này được hạch toán vào chi phí hoạt động của năm tài chính phát sinh lợi nhuận và ghi nhận tăng tương ứng quỹ dự trữ trên bảng cân đối kế toán. Quỹ dự trữ bắt buộc có tính chất lâu dài, chỉ được sử dụng để bù đắp phần lỗ phát sinh trong quá trình hoạt động kinh doanh khi được cơ quan quản lý nhà nước chấp thuận.
Ví dụ thực tế tại Việt Nam, một ngân hàng thương mại có lợi nhuận sau thuế năm tài chính 2024 là 10.000 tỷ đồng sẽ phải trích lập quỹ dự trữ bắt buộc với tỷ lệ 10% trên lợi nhuận sau thuế, tương đương 1.000 tỷ đồng. Trường hợp ngân hàng bị lỗ trong năm tài chính tiếp theo, khoản lỗ này được bù đắp từ các nguồn bao gồm quỹ dự trữ bắt buộc, quỹ dự phòng tài chính và các nguồn khác theo thứ tự ưu tiên. Các quyết định về tỷ lệ trích cụ thể và thứ tự bù đắp lỗ được quy định cụ thể tại các văn bản hướng dẫn.
Về cơ sở pháp lý, việc trích lập quỹ dự trữ từ lợi nhuận được quy định tại Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2025), Nghị định số 93/2017/NĐ-CP ngày 07/08/2017 của Chính phủ về chế độ tài chính đối với tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài và Thông tư hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Trong đó, tỷ lệ trích quỹ dự trữ bắt buộc và mức tối đa của quỹ được xác định rõ tại các văn bản này, áp dụng thống nhất cho các loại hình tổ chức tín dụng. Ngân hàng Nhà nước có thẩm quyền giám sát việc trích lập và sử dụng quỹ tại các tổ chức tín dụng.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần ghi nhớ rằng quỹ dự trữ bắt buộc chỉ được trích từ lợi nhuận sau thuế chứ không được tính vào chi phí khi xác định thu nhập chịu thuế. Ngoài ra, cần phân biệt rõ giữa quỹ dự trữ bắt buộc và quỹ dự phòng tài chính (trích từ chi phí, tối đa 100% vốn điều lệ) cũng như quỹ dự phòng rủi ro cho vay khách hàng theo chuẩn mực Basel II/III. Thứ tự bù lỗ cần nắm vững bao gồm: quỹ dự trữ bắt buộc, sau đó đến quỹ dự phòng tài chính, quỹ đầu tư phát triển và cuối cùng mới sử dụng vốn điều lệ. Đây là nhóm kiến thức thường xuất hiện trong các đề thi chứng chỉ nghiệp vụ và chuyên viên ngân hàng.