Tỷ lệ đòn bẩy tối thiểu 3% là một chỉ tiêu an toàn vốn theo chuẩn Basel III, được tính bằng vốn cấp 1 chia cho tổng phơi nhiợp (bao gồm tài sản có tính rủi ro và các khoản mục ngoài bảng cân đối kế toán), trong đó ngưỡng tối thiểu phải đạt là 3%. Đây là chỉ tiêu bổ sung cho tỷ lệ an toàn vốn dựa trên rủi ro, nhằm ngăn chặn các ngân hàng tăng trưởng tài sản quá mức so với vốn tự có sẵn.
Cụ thể, tỷ lệ đòn bẩy hoạt động như một "lưới an toàn" (backstop) cho các tỷ lệ an toàn vốn dựa trên rủi ro như CAR (tỷ lệ an toàn vốn). Khác với CAR - chỉ tính trên tài sản có rủi ro và sử dụng trọng số rủi ro, tỷ lệ đòn bẩy lấy toàn bộ phơi nhiợp (cả tài sản có rủi ro thấp hoặc không có rủi ro) làm mẫu số. Công thức: Tỷ lệ đòn bẩy = Vốn cấp 1 (Tier 1 Capital) ÷ Tổng phơi nhiợp (Total Exposure). Vốn cấp 1 bao gồm vốn cấp 1 cốt lõi (CET1) và vốn cấp 1 bổ sung (AT1). Tổng phơi nhiợp là tổng tài sản theo giá trị kế toán cộng với các cam kết ngoài bảng đã được điều chỉnh theo quy định. Khi tỷ lệ này nhỏ hơn 3%, ngân hàng sẽ bị xem là vi phạm giới hạn đòn bẩy và phải thực hiện các biện pháp khắc phục theo quy định.
Tại Việt Nam, các ngân hàng thương mại phải duy trì tỷ lệ đòn bẩy tối thiểu 3% theo quy định tại Thông tư số 41/2016/TT-NHNN ngày 30/12/2016 của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam quy định tỷ lệ an toàn vốn đối với ngân hàng thương mại, và được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư số 22/2023/TT-NHNN. Ví dụ, một ngân hàng có vốn cấp 1 là 100.000 tỷ đồng và tổng phơi nhiợp là 3.000.000 tỷ đồng, thì tỷ lệ đòn bẩy = 100.000 ÷ 3.000.000 = 3,33%, đạt chuẩn theo quy định. Tuy nhiên, theo Lộ trình áp dụng Basel III do NHNN ban hành, đến năm 2025 và các năm tiếp theo, ngưỡng tỷ lệ đòn bẩy có thể được nâng lên mức 4%-5% để phù hợp với chuẩn quốc tế, đòi hỏi các ngân hàng phải tăng cường vốn chủ sở hữu.
Về cơ sở pháp lý, tại Việt Nam, Thông tư 41/2016/TT-NHNN là văn bản chính quy định về tỷ lệ an toàn vốn đối với ngân hàng thương mại, trong đó có quy định về tỷ lệ đòn bẩy. Ngoài ra, Thông tư 22/2023/TT-NHNN sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư 41/2016 cũng điều chỉnh các quy định liên quan. Ở cấp độ quốc tế, đây là yêu cầu của Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng (BCBS) trong khuôn khổ Basel III, nhằm hạn chế tình trạng "vay quá đà" (over-leveraging) của các ngân hàng, đặc biệt đối với các tổ chức tài chính có tài sản phức tạp khó đánh giá rủi ro.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rõ tỷ lệ đòn bẩy (Leverage Ratio) với tỷ lệ an toàn vốn dựa trên rủi ro (Risk-based Capital Ratio - CAR). Tỷ lệ đòn bẩy sử dụng mẫu số là tổng phơi nhiợp (không có trọng số rủi ro), trong khi CAR sử dụng tài sản có rủi ro tín dụng (RWA) có trọng số. Một số câu hỏi thường gặp: Cách tính vốn cấp 1, các khoản mục ngoài bảng được điều chỉnh như thế nào, mức phạt khi vi phạm tỷ lệ đòn bẩy. Ngoài ra, cần chú ý lộ trình áp dụng Basel III tại Việt Nam có thể nâng mức tỷ lệ đòn bẩy tối thiểu lên 4% hoặc cao hơn trong tương lai gần, phù hợp với thông lệ quốc tế.