VAS so với IFRS là gì?

VAS so với IFRS là gì?

VAS so với IFRS là một trong những chủ đề quan trọng bậc nhất trong lĩnh vực kế toán – báo cáo tài chính tại Việt Nam hiện nay. VAS là viết tắt của Vietnamese Accounting Standards (Chuẩn mực Kế toán Việt Nam), là hệ thống chuẩn mực kế toán do Bộ Tài chính Việt Nam ban hành và áp dụng bắt buộc cho tất cả các đơn vị kế toán có hoạt động trong lãnh thổ Việt Nam. Đến thời điểm hiện tại, hệ thống VAS bao gồm 26 chuẩn mực được đánh số từ VAS 01 đến VAS 26, cùng với các thông tư hướng dẫn chi tiết và chế độ kế toán doanh nghiệp, đặc biệt là chế độ kế toán áp dụng cho các tổ chức tín dụng quy định tại Thông tư 22/2017/TT-BTC (đã được sửa đổi, bổ sung qua nhiều thông tư kế tiếp).

IFRS là viết tắt của International Financial Reporting Standards (Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế), được xây dựng và phát triển bởi International Accounting Standards Board – IASB (Ủy ban Chuẩn mực Kế toán Quốc tế), một tổ chức độc lập đặt trụ sở tại London, Vương quốc Anh. Hiện nay, IFRS được hơn 140 quốc gia áp dụng, trong đó có hầu hết các quốc gia có thị trường vốn phát triển như Anh, Đức, Pháp, Úc, Canada, Singapore, Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều nền kinh tế lớn khác. Việc so sánh VAS và IFRS trở nên đặc biệt cấp thiết trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai lộ trình áp dụng IFRS để hội nhập quốc tế.

Về bản chất, hai hệ thống chuẩn mực này có nhiều điểm chung về khung khái niệm và nguyên tắc cơ bản như cơ sở dồn tích (accrual basis), nguyên tắc giá gốc, nguyên tắc trọng yếu, nguyên tắc thận trọng và xu hướng ngày càng chấp nhận đánh giá theo giá trị hợp lý (fair value). Tuy nhiên, điểm khác biệt cốt lõi nhất nằm ở triết lý xây dựng chuẩn mực: VAS mang tính rules-based (dựa trên quy tắc) với các hướng dẫn chi tiết, cứng nhắc và gắn liền với hệ thống pháp luật Việt Nam, trong khi IFRS thiên về principles-based (dựa trên nguyên tắc), yêu cầu người lập báo cáo tài chính phải vận dụng phán đoán chuyên môn (professional judgment) nhiều hơn.

Thuật ngữ tiếng Anh: VAS vs IFRS Lĩnh vực: Báo cáo tài chính

Đặc điểm và phân loại

Để hiểu rõ sự khác biệt giữa VAS và IFRS, có thể phân loại theo các tiêu chí chi tiết sau đây:

1. Khác biệt về nguồn gốc và tính pháp lý

2. Khác biệt về triết lý xây dựng chuẩn mực

• VAS – Rules-based (Dựa trên quy tắc): Quy định chi tiết, cụ thể, ít để lại không gian cho phán đoán chuyên môn. Ví dụ: Thông tư 22/2017/TT-BTC và Thông tư 11/2021/TT-BTC quy định rõ tỷ lệ trích lập dự phòng cụ thể theo từng nhóm nợ (nhóm 1: 0%, nhóm 2: 5%, nhóm 3: 20%, nhóm 4: 50%, nhóm 5: 100%).
• IFRS – Principles-based (Dựa trên nguyên tắc): Đưa ra nguyên tắc chung, yêu cầu kế toán viên phải áp dụng phán đoán chuyên môn dựa trên bối cảnh cụ thể của nghiệp vụ. Ví dụ: IFRS 9 yêu cầu ước tính Expected Credit Loss (Tổn thất tín dụng dự kiến – ECL) dựa trên nhiều kịch bản kinh tế vĩ mô, không quy định tỷ lệ cố định.

3. Khác biệt về các chuẩn mực cụ thể

4. Phân loại tài sản tài chính theo IFRS 9

IFRS 9 yêu cầu phân loại tài sản tài chính dựa trên hai tiêu chí quan trọng:

• Business model (Mô hình kinh doanh): Hold to collect (nắm giữ để thu tiền), Hold to collect and sell (nắm giữ để thu tiền và bán), Other (mô hình khác – thường giao dịch để kiếm lợi nhuận ngắn hạn).
• SPPI test (Solely Payments of Principal and Interest test – Kiểm tra dòng tiền chỉ thanh toán gốc và lãi): Đánh giá xem dòng tiền hợp đồng của tài sản tài chính có đơn thuần là thanh toán gốc và lãi trên dư nợ gốc hay không.

Hai tiêu chí này hoàn toàn chưa có trong VAS hiện hành, đây được coi là thách thức lớn nhất khi các ngân hàng Việt Nam chuyển đổi sang IFRS.

5. Ba giai đoạn dự phòng theo IFRS 9

• Stage 1 (Giai đoạn 1): Các khoản vay không có suy giảm đáng kể về rủi ro tín dụng tính từ ngày ghi nhận ban đầu – trích 12-month ECL (tổn thất tín dụng dự kiến trong 12 tháng).
• Stage 2 (Giai đoạn 2): Các khoản vay có sự gia tăng đáng kể về rủi ro tín dụng (Significant Increase in Credit Risk – SICR) – trích Lifetime ECL (tổn thất tín dụng dự kiến trong toàn bộ thời gian vay).
• Stage 3 (Giai đoạn 3): Các khoản vay đã bị suy giảm giá trị tín dụng (Credit-impaired) – trích Lifetime ECL và tính lãi trên cơ sở dư nợ ròng.

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Trích lập dự phòng rủi ro tín dụng theo VAS và IFRS

Ngân hàng A có tổng dư nợ tín dụng là 100.000 tỷ đồng vào ngày 31/12/2024, phân loại theo Thông tư 11/2021/TT-BTC (hiện hành) như sau:

Khi chuyển sang IFRS, cùng danh mục cho vay này nhưng phải tính theo mô hình ECL (Expected Credit Loss):

Như vậy, dự phòng tăng thêm khoảng 2.456 tỷ đồng (gần gấp đôi), tác động lớn đến lợi nhuận và vốn chủ sở hữu của ngân hàng. Đây chính là lý do nhiều ngân hàng phải lên kế hoạch tăng vốn trước khi chuyển đổi.

Ví dụ 2: Đánh giá lại tài sản cố định

Ngân hàng B có một tòa nhà trụ sở chính tại Hà Nội, nguyên giá 500 tỷ đồng, đã khấu hao lũy kế 200 tỷ, giá trị còn lại 300 tỷ (năm 2024). Theo VAS 06, ngân hàng có thể thuê thẩm định viên độc lập để đánh giá lại tòa nhà theo giá thị trường. Nếu giá thị trường là 800 tỷ, ngân hàng được phép ghi nhận tăng giá trị tài sản lên 800 tỷ và ghi nhận khoản thặng dư đánh giá lại 500 tỷ vào vốn chủ sở hữu (sau khi trừ thuế TNDN hoãn lại).

Tuy nhiên, theo IAS 16, mặc dù IFRS cũng cho phép mô hình revaluation, nhưng:

• Việc đánh giá lại phải thực hiện thường xuyên (ít nhất 3-5 năm một lần)
• Phải có thị trường hoạt động cho loại tài sản đó
• Phải sử dụng cùng một phương pháp cho toàn bộ tài sản cùng loại

Điều này có nghĩa là khi chuyển sang IFRS, ngân hàng phải xem xét lại toàn bộ danh mục tài sản cố định đã đánh giá lại theo VAS, đồng thời xây dựng quy trình đánh giá lại định kỳ nếu muốn tiếp tục sử dụng mô hình giá trị hợp lý.

Ví dụ 3: Hợp đồng thuê văn phòng và tác động đến bảng cân đối kế toán

Ngân hàng A ký hợp đồng thuê trụ sở chi nhánh tại TP.HCM với thời hạn 10 năm, tổng giá trị hợp đồng 200 tỷ đồng. Theo VAS hiện hành, khoản thuê này được ghi nhận là chi phí thuê hoạt động (operating lease), phân bổ đều 20 tỷ/năm vào chi phí. Bảng cân đối kế toán không phản ánh khoản này.

Theo IFRS 16, hầu hết hợp đồng thuê (trừ thuê ngắn hạn dưới 12 tháng và thuê tài sản giá trị thấp) phải được ghi nhận vào bảng cân đối kế toán:

• Ghi nhận Right-of-use asset (Tài sản có quyền sử dụng): 200 tỷ đồng
• Ghi nhận Lease liability (Nợ phải trả thuê): 200 tỷ đồng
• Chi phí khấu hao tài sản: 20 tỷ/năm (phân bổ đều)
• Chi phí lãi vay trên nợ phải trả: giảm dần theo thời gian

Điều này làm thay đổi đáng kể các chỉ tiêu tổng tài sản, tổng nợ phải trả và các tỷ số tài chính (ROA, ROE, debt-to-equity) của ngân hàng. Đây cũng là một trong những thách thức lớn khi triển khai IFRS tại các ngân hàng có nhiều chi nhánh thuê mặt bằng.

VAS so với IFRS trong các ngôn ngữ khác

Câu hỏi thường gặp

VAS khác IFRS ở những điểm cốt lõi nào?

VAS và IFRS khác nhau ở ba điểm cốt lõi: Thứ nhất, về triết lý xây dựng – VAS là chuẩn mực rules-based (dựa trên quy tắc) với hướng dẫn chi tiết, cứng nhắc, trong khi IFRS là principles-based (dựa trên nguyên tắc) đòi hỏi nhiều phán đoán chuyên môn hơn. Thứ hai, về phạm vi – VAS có 26 chuẩn mực, trong khi IFRS có hệ thống chuẩn mực rộng hơn nhiều, bao gồm các chuẩn mực riêng về công cụ tài chính (IFRS 9), hợp đồng thuê (IFRS 16), doanh thu (IFRS 15), báo cáo hợp nhất (IFRS 10-12) mà VAS chưa có tương đương. Thứ ba, về mô hình dự phòng rủi ro – VAS sử dụng mô hình incurred loss (tổn thất đã phát sinh) với tỷ lệ cố định theo nhóm nợ, còn IFRS 9 sử dụng mô hình Expected Credit Loss – ECL (tổn thất tín dụng dự kiến) với ước tính theo 3 giai đoạn và nhiều kịch bản kinh tế vĩ mô.

Khi nào Việt Nam bắt buộc áp dụng IFRS?

Theo Quyết định 345/QĐ-BTC ngày 16/03/2020 và Quyết định 1299/QĐ-BTC của Bộ Tài chính, lộ trình áp dụng IFRS tại Việt Nam được chia thành nhiều giai đoạn: Giai đoạn 1 (2025): Các công ty niêm yết, tập đoàn lớn có nhu cầu huy động vốn quốc tế và các tổ chức tín dụng có vốn nhà nước được khuyến khích áp dụng IFRS tự nguyện. Giai đoạn 2 (2027-2028): Các công ty niêm yết có quy mô lớn và các ngân hàng thương mại bắt đầu chuyển đổi. **Giai đoạn 3 (203