Vay trên hợp đồng bảo hiểm là khoản vay do công ty bảo hiểm cấp cho chủ hợp đồng bảo hiểm nhân thọ, trong đó tài sản đảm bảo là giá trị hoàn lại (cash surrender value) đã tích lũy của chính hợp đồng bảo hiểm đó. Đây là một quyền lợi thường gặp trong các sản phẩm bảo hiểm nhân thọ trọn đời hoặc bảo hiểm hỗn hợp, giúp khách hàng tiếp cận nguồn vốn mà không cần thế chấp tài sản bên ngoài.
Cơ chế hoạt động của vay trên hợp đồng bảo hiểm khá đơn giản và nhanh chóng so với các hình thức tín dụng truyền thống. Khi khách hàng đã đóng phí bảo hiểm đủ thời gian quy định (thường từ 2 năm trở lên), hợp đồng sẽ hình thành giá trị hoàn lại. Khách hàng có thể vay tối đa khoảng 70% đến 90% giá trị hoàn lại tùy theo quy định của từng công ty bảo hiểm. Lãi suất vay thường được tính theo lãi suất ngân hàng cộng thêm một biên độ nhất định hoặc theo mức cố định do công ty bảo hiểm công bố. Điểm đặc biệt là hợp đồng bảo hiểm vẫn có hiệu lực trong suốt thời gian vay, quyền lợi bảo hiểm vẫn được đảm bảo, nhưng nếu khách hàng qua đời trước khi hoàn tất nghĩa vụ trả nợ, số tiền vay cộng lãi sẽ được khấu trừ vào quyền lợi tử vong trước khi chi trả cho người thụ hưởng. Ngoài ra, nếu tổng số nợ vượt quá giá trị hoàn lại của hợp đồng, hợp đồng có thể bị mất hiệu lực (lapse).
Trong thực tế tại Việt Nam, các sản phẩm bảo hiểm liên kết đơn vị hoặc bảo hiểm trọn đời của các công ty như Prudential, Manulife, AIA, FWD hay Bảo Việt Nhân thọ đều tích hợp tính năng vay trên hợp đồng. Ví dụ, một khách hàng tham gia hợp đồng bảo hiểm trọn đời với mệnh giá 1 tỷ đồng, sau 5 năm đóng phí đều đặn với mức phí 20 triệu đồng/năm, giá trị hoàn lại có thể đạt khoảng 80-100 triệu đồng. Khi có nhu cầu tài chính đột xuất như mua nhà, đầu tư kinh doanh hoặc chi trả viện phí, khách hàng có thể vay khoảng 70-80 triệu đồng mà không cần chứng minh thu nhập hay thế chấp tài sản khác. Nhiều ngân hàng thương mại tại Việt Nam hiện nay cũng phối hợp với các công ty bảo hiểm trong mô hình bancassurance để giới thiệu sản phẩm này đến khách hàng có nhu cầu vay vốn nhanh chóng.
Về khung pháp lý, hoạt động vay trên hợp đồng bảo hiểm được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Kinh doanh bảo hiểm số 08/2022/QH15 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2023) và các văn bản hướng dẫn thi hành. Điều 42 của Luật này quy định rõ về quyền của bên mua bảo hiểm, bao gồm quyền yêu cầu tạm ứng từ giá trị hoàn lại của hợp đồng bảo hiểm nhân thọ. Bên cạnh đó, Nghị định 03/2023/NĐ-CP quy định chức năng, nhiệm vụ của Bộ Tài chính trong quản lý nhà nước về bảo hiểm cũng có những điều khoản liên quan đến việc cho vay của doanh nghiệp bảo hiểm. Các thông tư hướng dẫn của Bộ Tài chính về bảo hiểm liên kết đầu tư và bảo hiểm hỗn hợp cũng đề cập đến cơ chế giá trị hoàn lại và quyền vay của chủ hợp đồng.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý rằng vay trên hợp đồng bảo hiểm không thuộc hoạt động cấp tín dụng của ngân hàng thương mại mà là sản phẩm của doanh nghiệp bảo hiểm. Do đó, khoản vay này không được tính vào tỷ lệ dư nợ tín dụng trên vốn tự có của ngân hàng. Tuy nhiên, trong bối cảnh phát triển mô hình bancassurance, nhân viên ngân hàng cần hiểu rõ đặc điểm sản phẩm để tư vấn chính xác cho khách hàng, đặc biệt là sự khác biệt giữa vay trên hợp đồng bảo hiểm với vay tín chấp hoặc vay thế chấp tại ngân hàng. Một điểm cần nhấn mạnh là nếu khách hàng không hoàn trả khoản vay, hợp đồng bảo hiểm có thể bị chấm dứt, dẫn đến mất toàn bộ quyền lợi bảo vệ và tích lũy.