Vốn cấp 1 so với vốn cấp 2 là gì?

Vốn cấp 1 so với vốn cấp 2 là gì?

Vốn cấp 1 (Tier 1 Capital) và vốn cấp 2 (Tier 2 Capital) là hai thành phần cốt lõi cấu thành nên vốn tự có của ngân hàng theo chuẩn Basel – bộ tiêu chuẩn quốc tế về quản lý rủi ro và an toàn vốn do Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng (BCBS) ban hành. Việc phân chia thành hai cấp dựa trên khả năng hấp thụ tổn thất và thứ tự ưu tiên thanh toán khi ngân hàng rơi vào khó khăn tài chính. Nếu hình dung ngân hàng như một con tàu đang ra khơi, thì vốn cấp 1 là chiếc phao cứu sinh có thể dùng ngay khi tàu gặp sóng lớn, còn vốn cấp 2 chỉ phát huy tác dụng khi tàu thực sự chìm và phải đưa vào sửa chữa, thanh lý.

Vốn cấp 1 là loại vốn có chất lượng cao nhất, có khả năng hấp thụ tổn thất ngay lập tức trong khi ngân hàng vẫn đang hoạt động liên tục (going concern). Bản thân vốn cấp 1 lại được chia thành hai phần: Vốn cấp 1 cốt lõi (Common Equity Tier 1 – CET1) bao gồm vốn điều lệ, thặng dư vốn cổ phần, lợi nhuận chưa phân phối, các quỹ dự trữ và các khoản điều chỉnh do giám sát; cùng với Vốn cấp 1 bổ sung (Additional Tier 1 – AT1) gồm cổ phiếu ưu đãi vĩnh viễn và một số công cụ vốn đặc biệt có khả năng chuyển đổi hoặc giảm giá trị khi ngân hàng gặp sự cố. Ngược lại, vốn cấp 2 (Tier 2 Capital) là vốn bổ sung, chỉ phát huy vai trò khi ngân hàng bị thanh lý, giải thể hoặc phá sản (gone concern). Vốn cấp 2 chủ yếu bao gồm các khoản vay thứ cấp có kỳ hạn từ 5 năm trở lên, dự phòng chung được cơ quan quản lý công nhận, các công cụ nợ dài hạn đáp ứng tiêu chuẩn và một số khoản nợ thứ cấp khác.

Theo chuẩn Basel III, các ngân hàng phải duy trì tỷ lệ CET1 tối thiểu 4,5%, tỷ lệ vốn cấp 1 tối thiểu 6% và tỷ lệ vốn tự có tổng thể (Capital Adequacy Ratio – CAR) tối thiểu 8% tính trên tài sản có rủi ro (Risk-Weighted Assets – RWA). Ngoài ra, các ngân hàng được xác định là D-SIB (Domestic Systemically Important Banks) – tổ chức tín dụng quan trọng có quy mô hệ thống – còn phải chịu thêm yêu cầu vốn bổ sung từ 1% đến 3% tùy cấp độ. Bên cạnh đó, hệ số đòn bẩy (Leverage Ratio) tối thiểu 3% được áp dụng từ năm 2019 theo lộ trình tại Việt Nam, đảm bảo vốn cấp 1 phải tương xứng với tổng tài sản (không tính theo rủi ro).

Thuật ngữ tiếng Anh: Tier 1 vs Tier 2 Capital Lĩnh vực: Quản lý vốn (Capital Management)

Đặc điểm và phân loại

So sánh tổng quan giữa vốn cấp 1 và vốn cấp 2

Phân loại chi tiết các thành phần

Vốn cấp 1 cốt lõi (CET1) bao gồm:

• Vốn điều lệ (vốn cổ phần phổ thông đã phát hành và thanh toán đủ)
• Thặng dư vốn cổ phần (phần chênh lệch giữa giá phát hành và mệnh giá)
• Lợi nhuận chưa phân phối sau khi trừ đi cổ tức dự kiến
• Quỹ dự trữ bổ sung vốn điều lệ và các quỹ khác theo quy định
• Lợi ích của cổ đông thiểu số được công nhận

Vốn cấp 1 bổ sung (AT1) bao gồm:

• Cổ phiếu ưu đãi vĩnh viễn (perpetual preferred stock)
• Công cụ vốn có khả năng chuyển đổi thành cổ phiếu thường khi đạt ngưỡng kích hoạt
• Công cụ vốn có khả năng giảm mệnh giá (write-down) khi ngân hàng thiếu vốn
• Lợi ích của cổ đông thiểu số trong AT1 của công ty con

Vốn cấp 2 (Tier 2) bao gồm:

• Vay thứ cấp (subordinated debt) có kỳ hạn gốc từ 5 năm trở lên
• Dự phòng chung được công nhận (tối đa 1,25% RWA)
• Cổ phiếu ưu đãi có thời hạn và các công cụ nợ dài hạn đủ điều kiện
• Phần vượt thặng dư dự phòng so với tổn thất kỳ vọng (theo cách tiếp cận IRB)

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Phân tích cơ cấu vốn của Ngân hàng A

Ngân hàng A là một ngân hàng thương mại cổ phần lớn tại Việt Nam, tính đến cuối năm 2023 có tổng tài sản đạt khoảng 1,8 triệu tỷ đồng. Trong báo cáo tài chính hợp nhất, vốn điều lệ đạt khoảng 75.000 tỷ đồng, thặng dư vốn cổ phần là 28.000 tỷ đồng, lợi nhuận chưa phân phối cộng dồn đạt 62.000 tỷ đồng. Tổng vốn CET1 đạt khoảng 165.000 tỷ đồng, không có phát hành AT1. Bên cạnh đó, Ngân hàng A có khoản vay thứ cấp trị giá 30.000 tỷ đồng với kỳ hạn 7 năm và dự phòng chung được công nhận khoảng 12.000 tỷ đồng, nâng tổng vốn cấp 2 lên 42.000 tỷ đồng. Tổng tài sản có rủi ro (RWA) đạt khoảng 1.470.000 tỷ đồng. Từ đó tính ra: tỷ lệ CET1 = 11,2%, tỷ lệ CAR = 14,1%, vượt xa mức tối thiểu 8% theo Basel III. Điều này cho thấy Ngân hàng A có nền tảng vốn rất vững chắc, chủ yếu dựa vào vốn cổ phần thường – loại vốn có chất lượng cao nhất.

Ví dụ 2: Trường hợp Ngân hàng B – phụ thuộc vốn cấp 2

Ngân hàng B là một ngân hàng cổ phần quy mô nhỏ hơn, có tổng tài sản khoảng 250.000 tỷ đồng. Vốn điều lệ chỉ đạt 12.000 tỷ đồng, lợi nhuận chưa phân phối thấp do lịch sử kinh doanh chưa hiệu quả, chỉ đạt khoảng 5.000 tỷ đồng. Vốn CET1 đạt khoảng 17.000 tỷ đồng. Tuy nhiên, để đáp ứng yêu cầu an toàn vốn, Ngân hàng B đã phát hành trái phiếu thứ cấp trị giá 8.000 tỷ đồng với kỳ hạn 5 năm, lãi suất 9,5%/năm, đồng thời sử dụng 5.000 tỷ đồng dự phòng chung, đưa tổng vốn cấp 2 lên 13.000 tỷ đồng. Với RWA là 300.000 tỷ đồng, tỷ lệ CAR đạt 10% (đạt chuẩn), nhưng tỷ lệ CET1 chỉ đạt 5,7% – rất sát ngưỡng tối thiểu 4,5%. Tỷ trọng vốn cấp 2 chiếm tới 43% tổng vốn tự có, cho thấy Ngân hàng B phụ thuộc đáng kể vào nguồn vốn vay thứ cấp. Khi các khoản trái phiếu thứ cấp đáo hạn, ngân hàng phải đối mặt với áp lực phát hành mới hoặc tăng vốn cấp 1, nếu không sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến tỷ lệ an toàn vốn.

Ví dụ 3: So sánh trong bối cảnh khủng hoảng

Giả sử Ngân hàng A và Ngân hàng B đều phát sinh khoản tổn thất lớn 50.000 tỷ đồng do nợ xấu tăng vọt. Với Ngân hàng A (vốn CET1 = 165.000 tỷ), toàn bộ tổn thất được hấp thụ ngay lập tức bằng vốn cấp 1, ngân hàng vẫn tiếp tục hoạt động bình thường với tỷ lệ CET1 dư ước tính khoảng 7,8% – vẫn trên mức tối thiểu 4,5%. Ngược lại, Ngân hàng B (vốn CET1 = 17.000 tỷ) sẽ lập tức cạn kiệt vốn cấp 1, buộc phải sử dụng đến vốn cấp 2. Tuy nhiên, vốn cấp 2 chỉ phát huy tác dụng khi ngân hàng bị thanh lý, nên trên thực tế, Ngân hàng B sẽ rơi vào tình trạng kiểm soát đặc biệt, Ngân hàng Nhà nước phải can thiệp bằng các biện pháp tái cơ cấu, sáp nhập hoặc thậm chí rút giấy phép. Đây chính là lý do vì sao các cơ quan quản lý luôn đánh giá cao tỷ trọng vốn cấp 1 trong tổng vốn tự có.

Vốn cấp 1 so với vốn cấp 2 trong các ngôn ngữ khác

Câu hỏi thường gặp

Vốn cấp 1 khác gì vốn cấp 2 về bản chất?

Vốn cấp 1 là vốn có chất lượng cao nhất, có khả năng hấp thụ tổn thất ngay lập tức khi ngân hàng vẫn đang hoạt động bình thường (going concern). Trong khi đó, vốn cấp 2 chỉ phát huy vai trò khi ngân hàng bị thanh lý hoặc phá sản (gone concern), nên có chất lượng thấp hơn và được xếp sau vốn cấp 1 trong thứ tự ưu tiên thanh toán. Về mặt thành phần, vốn cấp 1 bao gồm cổ phiếu thường và cổ phiếu ưu đãi vĩnh viễn, còn vốn cấp 2 chủ yếu là các khoản vay thứ cấp có kỳ hạn từ 5 năm trở lên và dự phòng chung.

Khi nào cần biết về Vốn cấp 1 và vốn cấp 2?

Kiến thức về vốn cấp 1 và vốn cấp 2 đặc biệt cần thiết với ba nhóm đối tượng: (1) Ứng viên thi tuyển vào ngân hàng – các câu hỏi về quản lý vốn, an toàn vốn, Basel III xuất hiện thường xuyên trong đề thi; (2) Nhân viên phòng Quản trị rủi ro, Kế toán, Tài chính tại ngân hàng cần nắm rõ để lập báo cáo CAR, xây dựng kế hoạch tăng vốn; (3) Nhà đầu tư và cổ đông cần hiểu để đánh giá sức khỏe tài chính ngân hàng, đặc biệt khi ngân hàng phát hành trái phiếu thứ cấp hoặc cổ phiếu ưu đãi.

Vốn cấp 1 so với vốn cấp 2 ảnh hưởng thế nào đến khách hàng?

Đối với khách hàng gửi tiền và vay vốn, tỷ lệ vốn cấp 1 và vốn cấp 2 phản ánh trực tiếp mức độ an toàn của ngân hàng. Ngân hàng có tỷ lệ vốn cấp 1 cao (như Ngân hàng A với 11,2%) thường có năng lực chống chịu rủi ro tốt hơn, giảm khả năng phá sản, đảm bảo tiền gửi của khách hàng được an toàn. Ngược lại, ngân hàng phụ thuộc nhiều vào vốn cấp 2 có thể phải đối mặt với rủi ro khi trái phiếu thứ cấp đáo hạn mà không phát hành được mới, dẫn đến áp lực tăng lãi suất huy động, ảnh hưởng đến chi phí vay vốn của khách hàng.

Tổng kết

Vốn cấp 1 và vốn cấp 2 là hai trụ cột không thể tách rời trong cấu trúc vốn tự có của ngân hàng, tuy nhiên chúng có chất lượng, vai trò và thứ tự ưu tiên hoàn toàn khác nhau. Vốn cấp 1 – đặc biệt là CET1 – là thước đo quan trọng nhất phản ánh năng lực chống chịu rủi ro thực sự của ngân hàng trong điều kiện hoạt động liên tục, trong khi vốn cấp 2 chỉ đóng vai trò bổ sung. Đối với người ôn thi ngân hàng, việc nắm vững các tỷ lệ tối thiểu theo Basel III (CET1 ≥ 4,5%, T1 ≥ 6%, CAR ≥ 8%, hệ số đòn bẩy ≥ 3%), các thành phần cụ thể của từng loại vốn, cùng quy định của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam tại Thông tư 41/2016/TT-NHNN và Thông tư 22/2023/TT-NHNN là điều kiện tiên quyết để đạt điểm cao trong các bài thi tuyển dụng. Hơn hết, phân biệt rõ hai loại vốn này không chỉ là yêu cầu thi cử mà còn là nền tảng tư duy để đánh giá sức khỏe tài chính ngân hàng trong thực tiễn nghề nghiệp.