Vốn cho rủi ro đối tác (Counterparty Credit Risk Capital) là phần vốn pháp định mà các tổ chức tín dụng phải duy trì để bù đắp tổn thất có thể phát sinh khi đối tác giao dịch không thực hiện được nghĩa vụ thanh toán đã cam kết. Loại vốn này được tính toán dựa trên mức độ rủi ro của các giao dịch phái sinh, giao dịch mua bán lại (repo) và các giao dịch ngoại bảng khác, nhằm đảm bảo an toàn hoạt động và tuân thủ các chuẩn mực Basel II/III.
Rủi ro đối tác có đặc thù khác biệt so với rủi ro tín dụng truyền thống ở chỗ giá trị phơi nhiễm (exposure) biến động liên tục theo giá thị trường, phụ thuộc vào biến động của các yếu tố như lãi suất, tỷ giá, giá cổ phiếu và giá hàng hóa. Vốn cho rủi ro đối tác được xác định thông qua việc tính toán mức phơi nhiễm tại thời điểm vỡ nợ (Exposure at Default - EAD) bằng phương pháp tiêu chuẩn SA-CCR (Standardized Approach for Counterparty Credit Risk) hoặc phương pháp mô hình nội bộ IMM đã được phê duyệt. Công thức cơ bản là: Vốn yêu cầu = EAD × Hệ số rủi ro (RW) × Tỷ lệ vốn tối thiểu (thường là 8%). Ngoài ra, các ngân hàng còn phải tính thêm vốn cho rủi ro điều chỉnh giá trị tín dụng (CVA) nhằm phản ánh những tổn thất do biến động chất lượng tín dụng của đối tác. Phương pháp SA-CCR gồm hai thành phần chính: chi phí thay thế (Replacement Cost - RC) và phơi nhiễm tiềm năng trong tương lai (Potential Future Exposure - PFE), nhân với hệ số alpha = 1,4.
Tại Việt Nam, kể từ khi triển khai Thỏa thuận Basel II vào năm 2019, các ngân hàng thương mại như Vietcombank, BIDV, Techcombank, MB đã phải xây dựng hệ thống tính toán và dự phòng vốn cho rủi ro đối tác đối với các giao dịch phái sinh ngoại tệ, hoán đổi lãi suất và giao dịch repo trên thị trường liên ngân hàng. Ví dụ, khi một ngân hàng Việt Nam ký hợp đồng mua bán ngoại tệ kỳ hạn (forward) với đối tác nước ngoài, ngân hàng phải ước lượng mức phơi nhiễm tiềm năng trong tương lai theo biến động tỷ giá dự kiến và trích lập vốn tương ứng với hệ số rủi ro từ 20% đến 100% tùy theo xếp hạng tín dụng. Các ngân hàng quy mô nhỏ chưa áp dụng đầy đủ Basel II thường sử dụng phương pháp đơn giản hơn theo hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
Việc tính toán và duy trì vốn cho rủi ro đối tác tại Việt Nam được quy định chủ yếu tại Thông tư 41/2016/TT-NHNN hướng dẫn tỷ lệ an toàn vốn theo Basel II, Thông tư 22/2023/TT-NHNN sửa đổi bổ sung một số điều về tỷ lệ an toàn vốn, và Quyết định 1493/QĐ-NHNN ngày 05/07/2019 về việc ban hành Kế hoạch triển khai Basel II tại Việt Nam. Các chuẩn mực quốc tế tham chiếu bao gồm Basel III - CRR/CRD của Liên minh châu Âu và tài liệu của Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng (BCBS) về SA-CCR ban hành năm 2017. Ngân hàng Nhà nước yêu cầu các tổ chức tín dụng phải báo cáo định kỳ mức vốn cho rủi ro đối tác trong hồ sơ rủi ro tổng thể gửi về Cơ quan thanh tra, giám sát.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ vốn cho rủi ro đối tác (CCR capital) với vốn cho rủi ro tín dụng thông thường; ghi nhớ công thức SA-CCR với thành phần RC và PFE nhân với hệ số multiplier alpha = 1,4. Chú ý rằng CVA risk capital là yêu cầu riêng biệt, không tính gộp vào CCR capital theo phương pháp tiêu chuẩn. Các giao dịch ngoại bảng (off-balance sheet) cần được chuyển đổi sang tín dụng tương đương bằng hệ số chuyển đổi tín dụng (CCF) trước khi tính vốn. Khi làm bài thi, cần đọc kỹ đề để xác định áp dụng phương pháp tiêu chuẩn hay phương pháp nội bộ, đồng thời lưu ý hệ số rủi ro khác nhau giữa các loại đối tác: doanh nghiệp, tổ chức tài chính, ngân hàng và chính phủ. Nên ôn tập thêm về netting set, collateral và kỹ thuật giảm thiểu rủi ro đối tác.