p hạng vốn ngân hàng là quá trình đánh giá và phân loại các tổ chức tín dụng dựa trên mức độ an toàn, chất lượng cơ cấu vốn tự có cũng như năng lực hấp thụ rủi ro so với các chuẩn mực quy định. Đây là một công cụ quan trọng giúp cơ quan quản lý nhà nước, nhà đầu tư, các tổ chức tín dụng đối tác và khách hàng nhận biết sức mạnh tài chính của từng ngân hàng trong toàn hệ thống. Kết quả xếp hạng thường được công bố định kỳ và sử dụng để so sánh vị thế vốn giữa các ngân hàng với nhau.
Xếp hạng vốn được xây dựng dựa trên nhiều tiêu chí định lượng và định tính, trong đó chỉ tiêu trọng tâm là Tỷ lệ an toàn vốn (CAR - Capital Adequacy Ratio) theo chuẩn Basel II và Basel III. Cụ thể, hệ thống xem xét tỷ trọng vốn cấp 1 bao gồm vốn cổ phần phổ thông (CET1), lợi nhuận giữ lại, các quỹ dự trữ và vốn cấp 1 bổ sung (AT1); đồng thời cả vốn cấp 2 gồm nợ thứ cấp, dự phòng bổ sung... so với tổng tài sản có rủi ro (RWA). Bên cạnh đó, các yếu tố như chất lượng vốn mức độ "sạch" của vốn, tốc độ tăng trưởng vốn, khả năng sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE), chính sách phân phối cổ tức và chiến lược tăng vốn cũng được đưa vào phân tích tổng hợp. Các tổ chức xếp hạng uy tín quốc tế như Moody's, S&P, Fitch hay các cơ quan giám sát trong nước sẽ dựa trên khung tiêu chí này để đưa ra đánh giá cuối cùng, thường được phân thành các mức từ cao đến thấp theo thang điểm chuẩn.
Tại Việt Nam, các ngân hàng lớn như Vietcombank, BIDV, VietinBank, Techcombank, MB thường có CAR vượt xa mức tối thiểu, nhiều đơn vị đạt từ 12 đến 15%, giúp họ đứng đầu trong bảng xếp hạng vốn và có lợi thế trong việc mở rộng hoạt động. Ngược lại, một số ngân hàng thương mại cổ phần quy mô nhỏ hoặc các ngân hàng yếu kém có CAR sát mức tối thiểu 8%, thậm chí bị áp dụng biện pháp tái cơ cấu nên xếp hạng thấp hơn rõ rệt. Theo kết quả thanh tra, giám sát hàng năm của Ngân hàng Nhà nước, các tổ chức tín dụng được phân loại vào các Nhóm 1, 2, 3, 4, 5 dựa trên nhiều tiêu chí, trong đó an toàn vốn là yếu tố then chốt quyết định. Thông tin xếp hạng vốn được các tổ chức tín dụng sử dụng để xác định chi phí huy động vốn, điều kiện tiếp cận thị trường quốc tế và khả năng mở rộng tín dụng trong tương lai.
Về cơ sở pháp lý, việc đánh giá an toàn vốn tại Việt Nam được quy định chặt chẽ trong Thông tư 22/2023/TT-NHNN quy định về tỷ lệ an toàn vốn, thay thế Thông tư 41/2016/TT-NHNN, theo đó các ngân hàng phải duy trì CAR tối thiểu 8% và áp dụng tiêu chuẩn Basel II. Nghị định 86/2019/NĐ-CP quy định về điều kiện an toàn tài chính của tổ chức tín dụng cũng là văn bản quan trọng liên quan, quy định các giới hạn và tỷ lệ bảo đảm an toàn trong hoạt động. Ngoài ra, hệ thống xếp hạng tổ chức tín dụng theo Đề án 480 và các tiêu chí giám sát an toàn vi mô của Ngân hàng Nhà nước là cơ sở để phân loại và xếp hạng định kỳ. Đối với các ngân hàng có hoạt động quốc tế, tiêu chuẩn Basel III với yêu cầu vốn nghiêm ngặt hơn cũng được áp dụng song hành.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần nắm vững công thức tính CAR bằng tổng vốn tự có chia cho tổng tài sản có rủi ro, trong đó phân biệt rõ vốn cấp 1 gồm CET1 và AT1, vốn cấp 2 gồm nợ thứ cấp và dự phòng chung được chấp nhận. Cần ghi nhớ các yếu tố tác động: phát hành cổ phiếu tăng vốn làm tăng CAR, tăng trưởng tín dụng nóng làm tăng RWA nên giảm CAR, trích lập dự phòng đầy đủ có thể làm giảm vốn cấp 2. Đặc biệt lưu ý các mốc CAR quan trọng gồm 8% theo Basel II và 10,5% theo Basel III trong đó có 2,5% vốn đệm bảo toàn, với yêu cầu riêng CET1 tối thiểu 4,5%. Nắm chắc nguyên tắc này giúp giải quyết hiệu quả các bài tập tính toán và câu hỏi tình huống trong đề thi nghiệp vụ.