Xử phạt vi phạm hành chính về thuế là biện pháp chế tài do cơ quan quản lý thuế các cấp áp dụng đối với tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm các quy định pháp luật thuế mà chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự. Đây là hình thức xử phạt mang tính hành chính - dân sự, bao gồm nhiều hình thức từ cảnh cáo, phạt tiền đến tước quyền sử dụng giấy phép, đình chỉ hoạt động liên quan, nhằm buộc người nộp thuế tuân thủ nghĩa vụ với Nhà nước.
Cơ chế xử phạt vi phạm hành chính về thuế được thực hiện thông qua quy trình: thanh tra - kiểm tra tại trụ sở người nộp thuế hoặc kiểm tra tại cơ quan thuế; lập biên bản vi phạm hành chính; ra quyết định xử phạt theo thẩm quyền. Các hành vi vi phạm phổ biến gồm: chậm nộp hồ sơ khai thuế, khai sai không dẫn đến thiếu thuế, khai sai dẫn đến thiếu thuế, trốn thuế, không xuất hóa đơn khi bán hàng hóa - cung cấp dịch vụ, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp, nộp tiền thuế chậm so với thời hạn quy định. Mức phạt tiền được quy định cụ thể theo từng nhóm hành vi, có thể lên tới hàng trăm triệu đồng đối với tổ chức. Ngoài phạt tiền, người vi phạm còn bị áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả như buộc nộp đủ số thuế thiếu, tiền chậm nộp với mức 0,03%/ngày (tương đương khoảng 10,95%/năm), buộc tiêu hủy hóa đơn vi phạm.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, các ngân hàng thương mại vừa là đối tượng nộp thuế vừa là đơn vị thu thuế thay Nhà nước nên thường xuyên phát sinh các tình huống xử phạt thuế. Ví dụ: Ngân hàng TMCP X chậm nộp tờ khai thuế thu nhập doanh nghiệp tạm tính quý có thể bị phạt cảnh cáo lần đầu hoặc phạt tiền từ 2 - 8 triệu đồng tùy mức độ; Chi nhánh ngân hàng không xuất hóa đơn GTGT cho khoản phí dịch vụ phải chịu mức phạt từ 10 - 20 triệu đồng; trường hợp khai sai dẫn đến thiếu thuế, ngoài tiền thuế truy thu, ngân hàng còn bị phạt 1 - 3 lần số thuế thiếu và phải nộp tiền chậm nộp tính trên số thuế nộp muộn.
Về cơ sở pháp lý, xử phạt vi phạm hành chính về thuế hiện được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Quản lý thuế 2019 (Luật số 38/2019/QH14); Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quản lý thuế năm 2024 (Luật số 100/2024/QH15); Nghị định số 125/2020/NĐ-CP ngày 19/10/2020 quy định xử phạt vi phạm hành chính về thuế, hóa đơn. Từ ngày 01/01/2025, Nghị định số 102/2024/NĐ-CP có hiệu lực, thay thế một số điều khoản của Nghị định 125/2020/NĐ-CP, bổ sung quy định về xử phạt đối với hành vi vi phạm liên quan đến hóa đơn điện tử. Thẩm quyền xử phạt thuộc về Tổng cục trưởng Tổng cục Thuế, Cục trưởng Cục Thuế, Chi cục trưởng Chi cục Thuế tùy theo giá trị vi phạm và phạm vi quản lý địa bàn.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rõ giữa xử phạt hành chính về thuế với xử phạt hình sự về tội trốn thuế quy định tại Điều 200 Bộ luật Hình sự 2015: hành vi trốn thuế với số tiền từ 100 triệu đồng trở lên (cá nhân) hoặc 200 triệu đồng trở lên (tổ chức) có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Cần ghi nhớ các mức phạt cốt lõi: phạt về khai thuế (2 - 25 triệu đồng đối với tổ chức, 1 - 12,5 triệu đồng đối với cá nhân); phạt khai sai dẫn đến thiếu thuế (1 - 3 lần số thuế thiếu); phạt nộp chậm 25% số thuế chậm nộp theo Nghị định 125/2020/NĐ-CP. Các đề thi ngân hàng thường tập trung vào việc xác định mức phạt cụ thể cho từng hành vi vi phạm, phân biệt thẩm quyền xử phạt giữa các cấp cơ quan thuế, và tính tổng số tiền phải nộp khi có nhiều vi phạm đồng thời (bao gồm thuế truy thu + tiền phạt + tiền chậm nộp).