Bản chất pháp lý của thẻ tín dụng là vấn đề xác định tư cách pháp lý, bản chất quan hệ pháp luật dân sự và tính chất giao dịch giữa ngân hàng (tổ chức phát hành thẻ) với chủ thẻ trong hoạt động phát hành và sử dụng thẻ tín dụng. Đây là nền tảng quan trọng để xác định quyền, nghĩa vụ của các bên và áp dụng pháp luật khi phát sinh tranh chấp.
Về bản chất, thẻ tín dụng không đơn thuần là một phương tiện thanh toán mà thực chất là một hợp đồng tín dụng tiêu dùng được thiết lập dưới hình thức phát hành thẻ. Khi ngân hàng phát hành thẻ tín dụng cho khách hàng, bản chất là ngân hàng cấp cho khách hàng một hạn mức tín dụng trước (pre-approved credit limit) để chi tiêu trước và hoàn trả sau trong một khoảng thời gian nhất định (thông thường từ 30 đến 45 ngày). Nếu chủ thẻ thanh toán toàn bộ số dư trong thời hạn miễn lãi (grace period), giao dịch được coi như không phát sinh quan hệ tín dụng; nếu thanh toán một phần hoặc thanh toán sau thời hạn miễn lãi, phần còn lại sẽ chuyển thành khoản vay tiêu dùng và chịu lãi suất theo thỏa thuận (thường từ 18% đến 36%/năm tùy ngân hàng). Ngoài ra, chủ thẻ còn phải chịu các loại phí như phí phát hành thẻ, phí thường niên, phí rút tiền mặt, phí chậm thanh toán và lãi phạt trên nợ quá hạn. Quan hệ pháp lý giữa các bên bao gồm: quan hệ giữa ngân hàng phát hành với chủ thẻ (hợp đồng tín dụng tiêu dùng gắn với phát hành thẻ), quan hệ giữa ngân hàng phát hành với đơn vị chấp nhận thẻ (hợp đồng dịch vụ thanh toán), và quan hệ giữa chủ thẻ với đơn vị chấp nhận thẻ (hợp đồng mua bán hàng hóa, dịch vụ).
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, khi khách hàng mở thẻ tín dụng Visa Platinum hay Mastercard World tại các ngân hàng như Vietcombank, Techcombank, MB hay VPBank, khách hàng ký hợp đồng phát hành và sử dụng thẻ tín dụng trong đó có điều khoản cấp hạn mức tín dụng. Ví dụ, anh A được cấp thẻ tín dụng hạn mức 100 triệu đồng, khi anh chi tiêu 30 triệu đồng mua hàng tại siêu thị và thanh toán toàn bộ trước ngày đáo hạn thì không phát sinh lãi; nhưng nếu anh chỉ thanh toán 10 triệu, 20 triệu còn lại sẽ được tính lãi theo hợp đồng. Trường hợp rút tiền mặt tại ATM, hầu hết ngân hàng quy định phí rút tiền khoảng 4% giá trị giao dịch và lãi suất được tính ngay từ thời điểm rút mà không có thời gian miễn lãi. Khi xảy ra tranh chấp, tòa án thường căn cứ vào hợp đồng phát hành thẻ, sao kê giao dịch và các quy định pháp luật để phân xử.
Về quy định pháp lý, hoạt động phát hành thẻ tín dụng tại Việt Nam chịu sự điều chỉnh của nhiều văn bản quan trọng. Thông tư 43/2016/TT-NHNN (sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 18/2024/TT-NHNN) quy định chi tiết về phát hành, sử dụng và thanh toán thẻ ngân hàng, trong đó Điều 9 quy định rõ về hợp đồng phát hành và sử dụng thẻ tín dụng. Nghị định 94/2024/NĐ-CP về tín dụng tiêu dùng của công ty tài chính cũng liên quan đến bản chất tín dụng của thẻ. Bộ luật Dân sự 2015 là khung pháp lý chung điều chỉnh hợp đồng tín dụng (Điều 466 và các điều liên quan), trong khi Luật Các tổ chức tín dụng 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2024 thay thế Luật 2010) quy định điều kiện đối với tổ chức phát hành thẻ.
Lưu ý quan trọng cho người ôn thi ngân hàng: cần phân biệt rõ thẻ tín dụng (credit card) với thẻ ghi nợ (debit card) vì bản chất pháp lý hoàn toàn khác nhau – thẻ ghi nợ chỉ là phương tiện thanh toán sử dụng tiền có sẵn trong tài khoản, còn thẻ tín dụng là quan hệ tín dụng. Nhiều đề thi thường hỏi về sự khác biệt giữa "thời gian miễn lãi" và "thời hạn thanh toán", về trường hợp phát sinh lãi khi rút tiền mặt, hoặc về việc ngân hàng có quyền đơn phương thu hồi nợ trước hạn khi chủ thẻ vi phạm nghĩa vụ thanh toán. Đặc biệt, cần nhớ rằng việc sử dụng thẻ tín dụng vào mục đích cờ bạc, cá độ hoặc mua bán hàng hóa bị cấm có thể khiến giao dịch không được pháp luật bảo hộ và chủ thẻ vẫn phải hoàn trả cho ngân hàng theo hợp đồng đã ký.