Báo cáo cơ cấu tài sản không sinh lãi là một báo cáo tài chính quản trị nội bộ của ngân hàng thương mại, trong đó thống kê chi tiết và phân loại các khoản mục tài sản không phát sinh thu nhập lãi trong một kỳ báo cáo nhất định. Báo cáo này giúp ban lãnh đạo ngân hàng nhận diện tỷ trọng, xu hướng biến động và mức độ hợp lý của các tài sản "kém hiệu quả", từ đó đưa ra các quyết định nhằm tối ưu hóa việc sử dụng tài sản và nâng cao khả năng sinh lời.
Trong cơ cấu tổng tài sản của ngân hàng thương mại, tài sản thường được chia thành hai nhóm chính: tài sản sinh lãi (cho vay khách hàng, đầu tư chứng khoán, tiền gửi tại các TCTD khác, mua nợ...) và tài sản không sinh lãi. Nhóm tài sản không sinh lãi bao gồm: tiền mặt tại quỹ, tiền gửi dự trữ bắt buộc tại Ngân hàng Nhà nước, tài sản cố định hữu hình, tài sản cố định vô hình, bất động sản đầu tư, các khoản phải thu, tài sản chờ xử lý, tài sản chờ thanh lý, tài sản thuế hoãn lại và một số tài sản khác. Mặc dù không trực tiếp tạo ra thu nhập lãi, nhưng các tài sản này vẫn đòi hỏi chi phí vốn để duy trì (chi phí lãi tiền gửi, chi phí vốn vay thị trường liên ngân hàng...). Tỷ trọng tài sản không sinh lãi trên tổng tài sản càng cao thì hiệu quả sử dụng tài sản đo bằng ROA (Return on Assets) càng thấp, qua đó kéo giảm các chỉ tiêu ROE và NIM. Do đó, ngân hàng luôn cố gắng cân bằng giữa yêu cầu thanh khoản, an toàn hoạt động với mục tiêu tối đa hóa tỷ trọng tài sản sinh lãi.
Tại các ngân hàng thương mại cổ phần lớn ở Việt Nam như Vietcombank, BIDV hay Techcombank, tỷ trọng tài sản không sinh lãi hiện dao động khoảng 15-25% tổng tài sản, trong đó dự trữ bắt buộc tại NHNN là khoản chiếm tỷ trọng lớn nhất. Ví dụ, một ngân hàng giả định có tổng tài sản 500.000 tỷ đồng, với dự trữ bắt buộc 50.000 tỷ, tiền mặt tại quỹ 5.000 tỷ, tài sản cố định và vô hình 15.000 tỷ, các khoản phải thu và tài sản khác 20.000 tỷ, thì tổng tài sản không sinh lãi là 90.000 tỷ đồng, chiếm 18% - mức khá hợp lý. Dựa trên báo cáo này, phòng ALCO (Asset Liability Committee) của ngân hàng có thể so sánh với các kỳ trước và với ngân hàng đối thủ để điều chỉnh chiến lược phân bổ tài sản, chẳng hạn đẩy mạnh cho vay thay vì giữ tài sản "ngủ" không hiệu quả.
Về quy định pháp lý liên quan, báo cáo cơ cấu tài sản không sinh lãi không phải là báo cáo bắt buộc công bố công khai nhưng được sử dụng rộng rãi trong quản trị nội bộ và là căn cứ để NHNN kiểm tra, thanh tra, giám sát an toàn hoạt động. Các văn bản pháp lý có liên quan gồm: Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN ngày 22/4/2005 quy định về Báo cáo tài chính đối với các TCTD; Thông tư 22/2017/TT-NHNN quy định các giới hạn, tỷ lệ đảm bảo an toàn hoạt động của TCTD và chi nhánh ngân hàng nước ngoài; Thông tư 30/2014/TT-NHNN (và các văn bản sửa đổi, bổ sung) về dự trữ bắt buộc đối với TCTD; Thông tư 200/2014/TT-BTC hướng dẫn chế độ kế toán cho các TCTD; Thông tư 02/2023/TT-NHNN về phân loại tài sản có, mức trích, phương pháp trích lập dự phòng rủi ro.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý các điểm quan trọng sau: thứ nhất, phân biệt rõ ràng giữa tài sản sinh lãi và không sinh lãi, trong đó dự trữ bắt buộc hiện nay được hưởng lãi suất 0,1%/năm theo quy định nên gần như không sinh lãi đáng kể; thứ hai, nắm vững mối quan hệ giữa cơ cấu tài sản với các chỉ tiêu ROA, ROE, NIM và hệ số sử dụng tài sản (Asset Utilization Ratio = Tài sản sinh lãi/Tổng tài sản); thứ ba, hiểu rằng việc giảm tỷ trọng tài sản không sinh lãi là một cách quan trọng để cải thiện hiệu quả hoạt động, nhưng phải đảm bảo yêu cầu thanh khoản và an toàn vốn tối thiểu; thứ tư, khi phân tích báo cáo tài chính ngân hàng, cần đặt cơ cấu tài sản trong mối so sánh với trung bình ngành và diễn biến qua các năm để có nhận định chính xác.