Báo cáo quyền chọn tiền tệ là một báo cáo tài chính chuyên biệt trong hệ thống ngân hàng, phản ánh chi tiết tình hình các hợp đồng quyền chọn mua bán ngoại tệ của ngân hàng tại một thời điểm nhất định. Báo cáo này ghi nhận đầy đủ các thông tin về phí quyền chọn (option premium), giá thực hiện (strike price), giá trị hợp lý (fair value) cũng như trạng thái lãi/lỗ của từng hợp đồng. Đây là công cụ quan trọng giúp nhà quản trị ngân hàng và cơ quan quản lý theo dõi mức độ rủi ro tỷ giá và hiệu quả của các giao dịch phái sinh ngoại tệ.
Quyền chọn tiền tệ là một loại công cụ phái sinh tài chính, trong đó người mua quyền (holder) trả trước một khoản phí quyền chọn để có quyền (nhưng không có nghĩa vụ) mua hoặc bán một lượng ngoại tệ nhất định theo một tỷ giá thoả thuận trước (giá thực hiện) vào hoặc trước một ngày xác định. Có hai loại quyền chọn cơ bản gồm quyền chọn mua (call option) cho phép mua ngoại tệ và quyền chọn bán (put option) cho phép bán ngoại tệ. Giá trị hợp lý của hợp đồng được xác định dựa trên các mô hình định giá như Black-Scholes hoặc mô hình nhị phân, có tính đến các yếu tố như tỷ giá giao ngay hiện tại, tỷ giá thực hiện, thời gian đáo hạn, biến động tỷ giá và lãi suất. Khi tỷ giá thị trường biến động có lợi, người mua quyền sẽ thực hiện hợp đồng để chốt lợi nhuận; ngược lại, họ có thể để hợp đồng hết hạn và chỉ mất khoản phí quyền chọn đã trả. Ngân hàng với vai trò là người bán quyền (writer) thường phải đối mặt với rủi ro tỷ giá lớn hơn, do đó cần phải quản trị rủi ro chặt chẽ thông qua các báo cáo quản trị định kỳ.
Tại Việt Nam, các ngân hàng thương mại như Vietcombank, BIDV, Techcombank thường xuyên sử dụng quyền chọn tiền tệ để phòng ngừa rủi ro tỷ giá cho các khoản cho vay xuất nhập khẩu bằng ngoại tệ hoặc danh mục đầu tư ở nước ngoài. Ví dụ, một doanh nghiệp xuất khẩu có khoản phải thu bằng USD sau 6 tháng có thể mua quyền chọn bán USD để đảm bảo tỷ giá chuyển đổi về VND, tránh rủi ro VND tăng giá. Ngân hàng phục vụ doanh nghiệp sẽ lập báo cáo quyền chọn tiền tệ để tổng hợp vị thế các hợp đồng option của toàn bộ khách hàng và của chính ngân hàng, phục vụ cho việc tính toán vốn yêu cầu theo quy định an toàn vốn.
Theo Chuẩn mực kế toán Việt Nam VAS 30 về công cụ tài chính và các quy định của Ngân hàng Nhà nước tại Thông tư hướng dẫn về phái sinh tỷ giá, các ngân hàng phải định giá và ghi nhận quyền chọn tiền tệ theo giá trị hợp lý trên báo cáo tài chính, đồng thời phải trích lập dự phòng rủi ro cho các hợp đồng có dấu hiệu suy giảm giá trị. Quyết định 149/2005/QĐ-NHNN và các thông tư sửa đổi bổ sung cũng quy định cụ thể khung quản lý rủi ro đối với hoạt động kinh doanh ngoại tệ và phái sinh tỷ giá tại các tổ chức tín dụng.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ giữa quyền chọn tiền tệ với hợp đồng kỳ hạn (forward) và hoán đổi (swap) tiền tệ. Quyền chọn có tính đối xứng về nghĩa vụ - chỉ người bán quyền bắt buộc phải thực hiện khi người mua yêu cầu. Cần nắm vững cách tính phí quyền chọn theo mô hình Black-Scholes, các yếu tố ảnh hưởng đến giá quyền chọn (delta, gamma, theta, vega) và nguyên tắc kế toán ghi nhận ban đầu cũng như đo lường tiếp theo theo chuẩn mực kế toán. Ngoài ra, thí sinh nên hiểu rõ cách tính vốn yêu cầu cho rủi ro thị trường từ các vị thế quyền chọn theo Thông tư 41/2016/TT-NHNN về tỷ lệ an toàn vốn.