Hợp đồng quyền chọn là gì?
Hợp đồng quyền chọn là một loại hợp đồng tài chính phái sinh trong đó người nắm giữ hợp đồng có quyền (nhưng không bị ràng buộc bởi nghĩa vụ) được mua hoặc bán một tài sản cơ sở tại mức giá đã được xác định trước, gọi là giá thực hiện (strike price), vào hoặc trước ngày đáo hạn của hợp đồng. Đổi lại cho quyền lợi này, người mua quyền chọn phải trả cho người bán một khoản phí gọi là premium (phí quyền chọn).
Có hai loại quyền chọn cơ bản: quyền chọn mua (Call Option) cho phép người nắm giữ có quyền mua tài sản cơ sở tại giá thực hiện, còn quyền chọn bán (Put Option) cho phép người nắm giữ có quyền bán tài sản cơ sở tại giá thực hiện. Điểm khác biệt quan trọng so với hợp đồng tương lai là người nắm giữ quyền chọn không bắt buộc phải thực hiện hợp đồng nếu điều kiện thị trường không có lợi.
Tại sao hợp đồng quyền chọn quan trọng trong ngân hàng?
-
Công cụ phòng ngừa rủi ro hiệu quả: Doanh nghiệp và nhà đầu tư có thể sử dụng quyền chọn để bảo vệ danh mục đầu tư khỏi biến động giá bất lợi trên thị trường, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế Việt Nam ngày càng hội nhập quốc tế.
-
Tối ưu hóa nguồn vốn: Với mức phí quyền chọn ban đầu thấp hơn so với việc mua tài sản trực tiếp, nhà đầu tư có thể tham gia thị trường với vốn ban đầu hạn chế nhưng vẫn hưởng lợi từ biến động giá.
-
Đa dạng hóa chiến lược đầu tư: Quyền chọn cho phép xây dựng nhiều chiến lược phức tạp như covered call, protective put, straddle, strangle, mang lại sự linh hoạt trong quản lý rủi ro và sinh lời.
-
Phát triển thị trường phái sinh Việt Nam: Sự ra đời của giao dịch quyền chọn trên thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam (từ tháng 6 năm 2022) đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện hệ thống tài chính và tiệm cận chuẩn mực quốc tế.
Cách hoạt động và cách tính
Cấu phần phí quyền chọn
Phí quyền chọn (premium) được xác định bởi nhiều yếu tố, bao gồm giá hiện tại của tài sản cơ sở, giá thực hiện, thời gian đến ngày đáo hạn và mức độ biến động giá của tài sản cơ sở. Phí quyền chọn gồm hai thành phần chính:
Giá trị nội tại (Intrinsic Value) = Max(0, Giá tài sản cơ sở - Giá thực hiện) đối với quyền chọn mua, hoặc Max(0, Giá thực hiện - Giá tài sản cơ sở) đối với quyền chọn bán.
Giá trị thời gian (Time Value) phản ánh khả năng tài sản cơ sở biến động giá trước khi đáo hạn. Thời gian còn lại càng dài, giá trị thời gian càng cao.
Ba trạng thái của quyền chọn
| Trạng thái | Quyền chọn mua (Call) | Quyền chọn bán (Put) |
|---|---|---|
| In The Money (ITM) | Giá tài sản cơ sở > Giá thực hiện | Giá tài sản cơ sở < Giá thực hiện |
| At The Money (ATM) | Giá tài sản cơ sở ≈ Giá thực hiện | Giá tài sản cơ sở ≈ Giá thực hiện |
| Out Of The Money (OTM) | Giá tài sản cơ sở < Giá thực hiện | Giá tài sản cơ sở > Giá thực hiện |
Quyền và nghĩa vụ của các bên
- Người mua quyền chọn: Có quyền (không bắt buộc) thực hiện hợp đồng, tổn thất tối đa bằng phí quyền chọn đã trả, lợi nhuận tiềm năng không giới hạn.
- Người bán quyền chọn: Có nghĩa vụ thực hiện hợp đồng khi người mua yêu cầu, lợi nhuận tối đa bằng phí quyền chọn nhận được, tổn thất tiềm năng không giới hạn.
Ví dụ thực tế
Ví dụ 1 - Quyền chọn mua VN30 trên thị trường Việt Nam:
Ngày 15/3, ông Minh dự đoán chỉ số VN30 sẽ tăng trong tháng tới nên mua quyền chọn mua VN30 với các thông số:
- Giá thực hiện (strike price): 1.200 điểm
- Phí quyền chọn (premium): 30 điểm
- Ngày đáo hạn: 15/4
Kịch bản A (Thuận lợi): Đến ngày đáo hạn, VN30 tăng lên 1.300 điểm. Ông Minh thực hiện quyền chọn và lãi: 1.300 - 1.200 - 30 = 70 điểm (tương đương lợi nhuận ròng sau khi trừ phí).
Kịch bản B (Bất lợi): VN30 giảm xuống 1.100 điểm. Ông Minh không thực hiện quyền chọn, chỉ mất phí 30 điểm đã trả, không phải chịu thêm tổn thất nào.
Ví dụ 2 - Quyền chọn bán bảo vệ danh mục:
Bà Linh sở hữu 1.000 cổ phiếu Ngân hàng A đang giao dịch ở mức 50.000 đồng/cổ phiếu. Bà lo ngại thị trường sẽ điều chỉnh nên mua quyền chọn bán với giá thực hiện 50.000 đồng, phí 2.000 đồng/cổ phiếu. Nếu cổ phiếu giảm xuống 40.000 đồng, bà có thể thực hiện quyền chọn bán và bán ở mức 50.000 đồng, hạn chế tổn thất. Nếu cổ phiếu tăng lên 55.000 đồng, bà chỉ mất phí 2.000 đồng/cổ phiếu nhưng vẫn hưởng lợi từ việc tăng giá.
Phân biệt với thuật ngữ liên quan
| Tiêu chí | Hợp đồng quyền chọn (Options) | Hợp đồng tương lai (Futures) |
|---|---|---|
| Nghĩa vụ thực hiện | Không bắt buộc (quyền) | Bắt buộc phải thực hiện |
| Rủi ro người mua | Giới hạn (tối đa = phí quyền chọn) | Không giới hạn |
| Phí ban đầu | Phải trả premium ngay | Thường không (margin sau) |
| Đòn bẩy | Cao | Rất cao |
| Vị thế tại đáo hạn | Có thể không thực hiện | Bắt buộc thanh toán |
| Tiêu chí | Quyền chọn mua (Call) | Quyền chọn bán (Put) |
|---|---|---|
| Quyền lợi người mua | Được quyền mua tài sản cơ sở | Được quyền bán tài sản cơ sở |
| Lãi khi giá tăng | Có (Call tăng giá trị) | Không (Put giảm giá trị) |
| Lãi khi giá giảm | Không (Call giảm giá trị) | Có (Put tăng giá trị) |
| Kỳ vọng thị trường | Giá tài sản tăng | Giá tài sản giảm |
Câu hỏi thường gặp trong đề thi
-
Đặc điểm nào sau đây phân biệt hợp đồng quyền chọn với hợp đồng tương lai?
-
Một nhà đầu tư mua quyền chọn mua cổ phiếu với giá thực hiện 45.000 đồng, phí quyền chọn 3.000 đồng. Tại ngày đáo hạn, giá thị trường là 50.000 đồng. Lợi nhuận của nhà đầu tư khi thực hiện quyền chọn là bao nhiêu?
-
Khi nào quyền chọn mua (Call Option) được gọi là "in the money"?
-
Người bán quyền chọn có nghĩa vụ gì khi người mua quyết định thực hiện quyền chọn?
Tổng kết
Hợp đồng quyền chọn là công cụ phái sinh quan trọng với đặc điểm cốt lõi là quyền được thực hiện nhưng không bị ràng buộc bởi nghĩa vụ, tạo ra sự linh hoạt vượt trội so với các công cụ phái sinh khác. Tại Việt Nam, thị trường quyền chọn đang trong giai đoạn phát triển ban đầu với sản phẩm quyền chọn trên chỉ số VN30 được giao dịch tại HOSE từ tháng 6 năm 2022.
Khi ôn thi tuyển dụng ngân hàng, các bạn cần nắm vững: sự khác biệt giữa Call Option và Put Option, cách xác định trạng thái ITM/ATM/OTM, cách tính phí quyền chọn và đặc biệt là hiểu rõ cơ chế phân bổ rủi ro - lợi nhuận giữa người mua và người bán quyền chọn. Chúc các bạn ôn tập hiệu quả và đạt kết quả cao trong kỳ thi!