Bảo đảm bằng máy bay là gì?

Bảo đảm bằng máy bay là gì?

Bảo đảm bằng máy bay (Aircraft Collateral) là một trong những hình thức bảo đảm tài sản đặc thù và có giá trị rất cao trong lĩnh vực tài chính hàng không. Theo đó, các hãng hàng không, công ty cho thuê máy bay (máy bay, trực thăng) hoặc các tổ chức, cá nhân sở hữu tàu bay dân dụng được phép sử dụng chính chiếc máy bay, trực thăng hoặc động cơ máy bay làm tài sản bảo đảm cho các khoản vay, nghĩa vụ tài chính tại ngân hàng hoặc tổ chức tín dụng. Đây là biện pháp bảo đảm được áp dụng phổ biến trên thế giới và tại Việt Nam trong bối cảnh ngành hàng không phát triển mạnh mẽ, nhu cầu vốn đầu tư mua sắm đội bay lên tới hàng tỷ USD cho mỗi đơn hàng.

Về bản chất pháp lý, bảo đảm bằng máy bay là một dạng thế chấp tài sản đặc biệt, trong đó tài sản bảo đảm không phải là bất động sản, hàng hóa thông thường hay quyền tài sản phổ thông mà là tàu bay dân dụng – một loại tài sản có tính lưu động đặc biệt cao vì có thể bay qua nhiều quốc gia, nhiều vùng lãnh thổ khác nhau. Chính vì đặc tính này, bảo đảm bằng máy bay chịu sự điều chỉnh đồng thời của nhiều hệ thống pháp luật: pháp luật dân sự trong nước (Bộ luật Dân sự 2015), pháp luật hàng không dân dụng (Luật Hàng không dân dụng Việt Nam 2006, sửa đổi bổ sung năm 2014) và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, đặc biệt là Công ước Cape Town năm 2001 về bảo đảm quốc tế cho thiết bị bay di động (Convention on International Interests in Mobile Equipment) cùng Nghị định thư về các vấn đề cụ thể đối với thiết bị hàng không (Protocol on Matters Specific to Aircraft Equipment).

Cơ chế hoạt động của bảo đảm bằng máy bay diễn ra theo quy trình chặt chẽ. Khi một hãng hàng không hoặc công ty cho thuê máy bay có nhu cầu vay vốn để mua sắm tàu bay, họ sẽ sử dụng chính chiếc máy bay dự kiến mua hoặc đang sở hữu làm tài sản thế chấp/bảo đảm cho khoản vay. Để hợp đồng bảo đảm có hiệu lực đối kháng với bên thứ ba, hợp đồng này bắt buộc phải được đăng ký tại Sổ đăng ký bảo đảm bằng tàu bay do Cục Hàng không Việt Nam quản lý đối với tàu bay mang quốc tịch Việt Nam, hoặc đăng ký tại Sổ đăng ký quốc tế IRR (International Registry) ở Dublin, Ireland theo quy định của Công ước Cape Town đối với giao dịch mang tính chất xuyên biên giới. Khi bên vay vi phạm nghĩa vụ thanh toán, bên nhận bảo đảm có quyền yêu cầu bên vay bàn giao tàu bay, chiếm giữ tàu bay, hoặc yêu cầu bán đấu giá tàu bay theo trình tự pháp luật để thu hồi nợ.

Thuật ngữ tiếng Anh: Aircraft Collateral Lĩnh vực: Pháp lý

Đặc điểm và phân loại

Bảo đảm bằng máy bay có những đặc điểm rất riêng biệt so với các hình thức bảo đảm tài sản thông thường. Dưới đây là bảng tổng hợp các đặc điểm nổi bật giúp nhận biết hình thức bảo đảm đặc thù này:

Phân loại bảo đảm bằng máy bay:

1. Theo phạm vi áp dụng:

• Bảo đảm trong nước: Áp dụng khi cả bên bảo đảm và bên nhận bảo đảm đều là tổ chức, cá nhân Việt Nam; đăng ký tại Sổ đăng ký bảo đảm bằng tàu bay do Cục Hàng không Việt Nam quản lý.
• Bảo đảm xuyên biên giới: Áp dụng khi có ít nhất một bên là tổ chức nước ngoài (ví dụ: công ty cho thuê máy bay, ngân hàng quốc tế, nhà sản xuất); đăng ký tại Sổ đăng ký quốc tế IRR theo Công ước Cape Town.

2. Theo hình thức bảo đảm:

• Thế chấp tàu bay: Hình thức phổ biến nhất, bên bảo đảm không giao tàu bay cho bên nhận bảo đảm mà vẫn tiếp tục sử dụng tàu bay trong hoạt động khai thác thương mại.
• Cầm cố tàu bay: Bên bảo đảm giao tàu bay cho bên nhận bảo đảm giữ trong trường hợp cần thiết.
• Bảo đảm theo Công ước Cape Town: Hình thức đặc thù được quy định tại công ước quốc tế, có hiệu lực đồng thời tại nhiều quốc gia thành viên.

3. Theo loại tàu bay sử dụng làm tài sản bảo đảm:

• Máy bay thân rộng (wide-body): Boeing 777, Boeing 787, Airbus A330, Airbus A350 – giá trị từ 150 – 350 triệu USD/chiếc, dùng cho đường bay dài.
• Máy bay thân hẹp (narrow-body): Airbus A320, A321, Boeing 737 – giá trị từ 50 – 60 triệu USD/chiếc, dùng cho đường bay nội địa và khu vực.
• Máy bay vận tải hàng hóa: Boeing 747F, Boeing 777F – giá trị từ 200 – 400 triệu USD/chiếc.

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Khoản vay mua 5 máy bay Airbus A321neo

Hãng hàng không X – một hãng hàng không giá rẻ hoạt động tại Việt Nam – có kế hoạch mở rộng đội bay bằng việc mua 5 máy bay Airbus A321neo từ nhà sản xuất Airbus thông qua một công ty cho thuê máy bay quốc tế. Tổng giá trị đơn hàng khoảng 270 triệu USD (giá niêm yết khoảng 54 triệu USD/chiếc). Để thực hiện giao dịch, hãng này đã ký hợp đồng vay với Ngân hàng A (một ngân hàng thương mại cổ phần lớn tại Việt Nam) giá trị khoản vay 200 triệu USD, thời hạn 12 năm. Tài sản bảo đảm chính là chính 5 máy bay A321neo, được đăng ký bảo đảm tại Sổ đăng ký quốc tế IRR ở Dublin theo Công ước Cape Town (vì có yếu tố xuyên biên giới giữa hãng hàng không Việt Nam và công ty cho thuê nước ngoài). Ngoài ra, hợp đồng còn quy định Ngân hàng A được quyền theo dõi, giám sát hoạt động khai thác máy bay và yêu cầu bảo hiểm toàn diện cho tàu bay với số tiền bảo hiểm tối thiểu 110% giá trị khoản vay. Khi máy bay được bàn giao và đưa vào khai thác, hãng hàng không vẫn tiếp tục sử dụng máy bay để vận hành các đường bay nội địa và quốc tế, đồng thời thực hiện nghĩa vụ trả nợ gốc, lãi cho Ngân hàng A theo lịch trả nợ đã thỏa thuận.

Ví dụ 2: Cho thuê máy bay xuyên biên giới

Công ty cho thuê máy bay Y (một công ty thuê tàu bay quốc tế có hoạt động cho thuê tại Việt Nam) sở hữu đội bay gồm 10 máy bay Airbus A320 với tổng giá trị khoảng 500 triệu USD. Để mở rộng đội bay, công ty này đã vay 300 triệu USD từ Ngân hàng B (một ngân hàng có vốn đầu tư nước ngoài hoạt động tại Việt Nam) và Ngân hàng C (một ngân hàng thương mại Việt Nam tham gia đồng tài trợ). Toàn bộ 10 máy bay A320 hiện đang cho các hãng hàng không Việt Nam và khu vực Đông Nam Á thuê được sử dụng làm tài sản bảo đảm. Hợp đồng bảo đảm được đăng ký đồng thời tại Cục Hàng không Việt Nam (đối với phần quyền của các bên nhận bảo đảm tại Việt Nam) và tại Sổ đăng ký quốc tế IRR (đối với phần quyền của Ngân hàng B – ngân hàng nước ngoài). Theo nguyên tắc ưu tiên đăng ký trước (first-to-register rule) của Công ước Cape Town, quyền bảo đảm đăng ký trước sẽ được ưu tiên khi xử lý tài sản. Khi một chiếc máy bay cho thuê bị thu hồi do hãng hàng không thuê không thanh toán, công ty cho thuê và các ngân hàng có quyền yêu cầu bàn giao máy bay và đăng ký lại cho hãng hàng không khác thuê, đảm bảo dòng tiền trả nợ liên tục cho ngân hàng.

Ví dụ 3: Tái cơ cấu khoản vay máy bay trong giai đoạn khó khăn

Giai đoạn 2020 – 2022, ngành hàng không toàn cầu chịu ảnh hưởng nặng nề từ đại dịch COVID-19, nhiều hãng hàng không phải dừng khai thác, dòng tiền sụt giảm nghiêm trọng. Tại Việt Nam, một số hãng hàng không đã gặp khó khăn trong việc trả nợ các khoản vay mua máy bay. Ngân hàng D (một ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước) đã phối hợp với các công ty cho thuê máy bay để thực hiện tái cơ cấu khoản vay cho Hãng hàng không Z. Cụ thể, Ngân hàng D đã đồng ý giãn thời gian trả nợ gốc từ 10 năm lên 12 năm, giảm lãi suất từ 6,5%/năm xuống 5,5%/năm trong 24 tháng đầu tiên, đồng thời giữ nguyên tài sản bảo đảm là 3 máy bay Airbus A350 mà hãng này đang sở hữu (tổng giá trị khoảng 900 triệu USD). Hợp đồng bảo đảm được cập nhật và đăng ký lại tại Cục Hàng không Việt Nam và Sổ đăng ký quốc tế IRR để đảm bảo quyền ưu tiên của Ngân hàng D. Nhờ vậy, hãng hàng không Z có thêm thời gian phục hồi hoạt động kinh doanh mà vẫn duy trì được tài sản bảo đảm cho khoản vay, đảm bảo quyền lợi hợp pháp của ngân hàng và hạn chế tối đa tổn thất tài sản cho cả hai bên.

Bảo đảm bằng máy bay trong các ngôn ngữ khác

Câu hỏi thường gặp

Bảo đảm bằng máy bay khác gì thế chấp bất động sản?

Bảo đảm bằng máy bay và thế chấp bất động sản đều là biện pháp bảo đảm bằng tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự, nhưng có sự khác biệt căn bản. Thế chấp bất động sản sử dụng tài sản cố định, không di chuyển (đất đai, nhà ở, công trình xây dựng), đăng ký tại Văn phòng/Chi nhánh văn phòng đăng ký đất đai cấp tỉnh và chịu sự điều chỉnh chủ yếu của pháp luật dân sự trong nước. Trong khi đó, bảo đảm bằng máy bay sử dụng tài sản có tính lưu động rất cao (máy bay có thể bay qua nhiều quốc gia mỗi ngày), đăng ký tại Cục Hàng không Việt Nam hoặc Sổ đăng ký quốc tế IRR, chịu sự điều chỉnh đồng thời của pháp luật hàng không dân dụng và Công ước Cape Town quốc tế. Giá trị máy bay thương mại cũng thường cao hơn rất nhiều so với bất động sản thông thường, đòi hỏi quy trình thẩm định giá, bảo hiểm và quản lý tài sản bảo đảm phức tạp hơn đáng kể.

Khi nào cần biết về bảo đảm bằng máy bay?

Kiến thức về bảo đảm bằng máy bay đặc biệt cần thiết đối với các đối tượng sau: (1) Nhân viên tín dụng, chuyên viên quan hệ khách hàng tại các ngân hàng thương mại làm việc trong lĩnh vực cho vay doanh nghiệp lớn, đặc biệt phục vụ ngành hàng không và vận tải; (2) Cán bộ pháp chế, nhân viên quản lý tài sản bảo đảm tại ngân hàng; (3) Cán bộ làm việc tại các công ty cho thuê máy bay (lessor), công ty vận tải hàng không; (4) Thí sinh ôn thi vào các vị trí chuyên viên tín dụng, chuyên viên pháp lý tại ngân hàng. Ngoài ra, những ai quan tâm đến lĩnh vực tài chính hàng không, đầu tư mua sắm máy bay cũng cần nắm vững kiến thức này. Đặc biệt, trong các kỳ thi tuyển dụng ngân hàng, câu hỏi về bảo đảm bằng máy bay thường xuất hiện tại phần thi pháp lý và tín dụng doanh nghiệp, đòi hỏi thí sinh phải hiểu rõ nguyên tắc ưu tiên đăng ký và sự khác biệt giữa hệ thống đăng ký trong nước và quốc tế.

Bảo đảm bằng máy bay ảnh hưởng thế nào đến khách hàng?

Bảo đảm bằng máy bay ảnh hưởng đến khách hàng theo nhiều cách khác nhau, tùy thuộc vào vị thế của khách hàng trong giao dịch. Về phía doanh nghiệp (hãng hàng không, công ty cho thuê máy bay), hình thức bảo đảm này giúp họ tiếp cận nguồn vốn lớn với thời hạn dài (thường 10 – 15 năm) để đầu tư mua sắm máy bay, mở rộng đội bay mà không cần tự bỏ toàn bộ vốn. Tuy nhiên, họ phải chịu một số ràng buộc đáng kể như: phải mua bảo hiểm toàn diện cho máy bay với số tiền bảo hiểm tối thiểu thường là 110 – 120% giá trị khoản vay, phải báo cáo định kỳ tình trạng kỹ thuật và khai thác máy bay, không được tự ý thay đổi mục đích sử dụng hoặc cho thuê lại máy bay mà không có sự đồng ý bằng văn bản của bên nhận bảo đảm, và chịu chi phí đăng ký bảo đảm, thẩm định giá máy bay định kỳ. Về phía ngân hàng, việc nhận bảo đảm bằng máy bay giúp giảm thiểu rủi ro tín dụng vì tài sản bảo đảm có giá trị rất cao, dễ thanh lý trên thị trường quốc tế thông qua đấu giá hoặc chuyển nhượng. Tuy nhiên, ngân hàng cũng phải đối mặt với rủi ro mất giá máy bay theo thời gian, rủi ro máy bay bị hư hỏng hoặc tai nạn, và chi phí quản lý tài sản bảo đảm phức tạp hơn so với các hình thức bảo đảm thông thường.

Tổng kết

Bảo đảm bằng máy bay là hình thức bảo đảm tài sản đặc thù, có giá trị rất lớn và tính chất quốc tế cao, đóng vai trò then chốt trong việc hỗ trợ các hãng hàng không và công ty cho thuê máy bay tiếp cận nguồn vốn đầu tư đội bay. Hình thức bảo đảm này chịu sự điều chỉnh đồng thời của nhiều hệ thống pháp luật, từ Bộ luật Dân sự 2015, Luật Hàng không dân dụng Việt Nam 2006 đến Công ước Cape Town quốc tế, tạo nên một khuôn khổ pháp lý đa tầng phức tạp nhưng chặt chẽ. Đối với người làm trong ngành ngân hàng, đặc biệt là những ai ôn thi tuyển dụng vào vị trí chuyên viên tín dụng hoặc pháp lý, việc nắm vững các kiến thức về bảo đảm bằng máy bay – bao gồm cơ chế đăng ký, nguyên tắc ưu tiên đăng ký trước, các bên tham gia và quy trình xử lý tài sản bảo đảm – là yêu cầu bắt buộc để có thể thẩm định, cấp tín dụng và quản lý rủi ro hiệu quả trong lĩnh vực tài chính hàng không đầy tiềm năng nhưng cũng không kém phần thách thức.