Bảo hiểm mùa màng (Crop Insurance) là một loại hình bảo hiểm tài sản thuộc nhóm bảo hiểm phi nhân thọ, có đối tượng bảo hiểm là cây trồng nông nghiệp và sản lượng thu hoạch của nông dân hoặc các tổ chức sản xuất nông nghiệp. Khi xảy ra các sự kiện bảo hiểm thuộc phạm vi hợp đồng như thiên tai, dịch bệnh hay biến đổi khí hậu bất lợi, doanh nghiệp bảo hiểm sẽ chi trả bồi thường theo mức độ thiệt hại thực tế hoặc theo chỉ số đã thỏa thuận trước, giúp người nông dân phục hồi sản xuất và duy trì sinh kế.
Về cơ chế hoạt động, bảo hiểm mùa màng vận hành theo nguyên tắc chia sẻ rủi ro giữa người được bảo hiểm và công ty bảo hiểm. Người nông dân đóng phí bảo hiểm định kỳ dựa trên diện tích canh tác, loại cây trồng, vùng miền và mức độ rủi ro; khi cây trồng bị thiệt hại vượt quá ngưỡng cam kết, doanh nghiệp bảo hiểm tiến hành giám định tổn thất và chi trả quyền lợi bảo hiểm. Trên thế giới có ba mô hình phổ biến gồm: bảo hiểm theo năng suất (yield-based), bảo hiểm theo doanh thu (revenue-based) và bảo hiểm theo chỉ số thời tiết (weather index-based); trong đó mô hình chỉ số thời tiết đang được khuyến khích vì giảm thiểu tình trạng bất đối xứng thông tin và chi phí giám định. Tại Việt Nam, Nhà nước thường hỗ trợ một phần phí bảo hiểm cho nông dân thông qua các chương trình thí điểm, đồng thời các ngân hàng thương mại cũng coi hợp đồng bảo hiểm mùa màng là tài sản đảm bảo khi cho vay tín dụng nông nghiệp, giúp giảm tỷ lệ nợ xấu trong lĩnh vực tam nông.
Ví dụ thực tế tại Việt Nam, từ năm 2011 Chính phủ đã phê duyệt Đề án thí điểm bảo hiểm nông nghiệp tại một số tỉnh trồng lúa ở Đồng bằng sông Hồng và Đồng bằng sông Cửu Long theo Quyết định 315/QĐ-TTg. Giai đoạn 2019-2020, Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn triển khai chương trình bảo hiểm cho cây lúa, cây ăn quả và một số loại thủy sản, với sự tham gia của các doanh nghiệp bảo hiểm như Tổng Công ty Bảo hiểm Bảo Việt, Tổng Công ty Bảo hiểm PVI và Công ty Bảo hiểm Bảo Minh. Nông dân tỉnh Nam Định, Hà Nam hay An Giang khi tham gia chương trình được nhà nước hỗ trợ từ 70% đến 90% phí bảo hiểm; khi mất mùa do hạn hán, lũ lụt hay sâu bệnh, họ được chi trả bồi thường kịp thời để tái đầu tư sản xuất vụ tiếp theo.
Về quy định pháp lý, bảo hiểm mùa màng hiện được điều chỉnh chủ yếu bởi Nghị định 03/2011/NĐ-CP về chính sách bảo hiểm nông nghiệp (nay đã được thay thế bằng các văn bản hướng dẫn mới hơn) và Nghị định 58/2018/NĐ-CP về bảo hiểm nông nghiệp, kèm theo Thông tư 46/2018/TT-BNNPTNT hướng dẫn chi tiết phạm vi bảo hiểm, mức phí và quy trình giám định. Ngoài ra, Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 và các thông tư hướng dẫn của Bộ Tài chính cũng là khung pháp lý quan trọng cho hoạt động kinh doanh bảo hiểm nông nghiệp tại Việt Nam.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt bảo hiểm mùa màng với các hình thức bảo hiểm nông nghiệp khác như bảo hiểm vật nuôi, bảo hiểm thủy sản hay bảo hiểm tài sản nông nghiệp; đồng thời nắm rõ vai trò của nó trong chuỗi tín dụng nông nghiệp khi kết hợp với cho vay tam nông. Đây cũng là nội dung thường xuất hiện trong các đề thi về chính sách phát triển nông nghiệp, nông thôn và công cụ quản trị rủi ro tài chính.