Bảo lãnh ngân hàng trước Hải quan là một hình thức bảo lãnh đặc thù trong lĩnh vực ngoại thương, theo đó ngân hàng thương mại cam kết với cơ quan Hải quan rằng sẽ thực hiện nghĩa vụ tài chính thay cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu nếu doanh nghiệp này không hoàn thành nghĩa vụ nộp thuế, phí và các khoản thu khác theo quy định pháp luật. Đây là công cụ bảo đảm quan trọng giúp doanh nghiệp được hưởng các chính sách ưu đãi hoặc thủ tục hải quan đặc biệt mà không cần nộp tiền mặt hoặc ký quỹ ngay tại thời điểm làm thủ tục.
Về cơ chế hoạt động, khi doanh nghiệp có nhu cầu được áp dụng các chế độ hải quan đặc biệt như: nhập khẩu hàng hóa tạm nhập tái xuất, hàng hóa trong khu phi thuế quan, hàng quá cảnh, gia công, sản xuất xuất khẩu hoặc được hoãn nộp thuế nhập khẩu trong một khoảng thời gian nhất định, doanh nghiệp sẽ đề nghị ngân hàng phát hành thư bảo lãnh gửi đến cơ quan Hải quan. Ngân hàng chỉ phát hành bảo lãnh khi doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ điều kiện về năng lực tài chính, có tài sản bảo đảm hoặc được cấp tín dụng trên cơ sở xét duyệt theo quy trình tín dụng nội bộ. Thư bảo lãnh có giá trị ràng buộc pháp lý, xác định rõ số tiền bảo lãnh, thời hạn hiệu lực, phạm vi nghĩa vụ được bảo lãnh và điều kiện thanh toán. Khi đến hạn mà doanh nghiệp không thực hiện nghĩa vụ nộp thuế, phí với cơ quan Hải quan, ngân hàng sẽ phải chuyển ngay số tiền bảo lãnh cho cơ quan Hải quan theo yêu cầu bằng văn bản, sau đó ngân hàng thực hiện truy đòi doanh nghiệp theo quy định.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, bảo lãnh hải quan được sử dụng rất phổ biến đối với các doanh nghiệp có hoạt động xuất nhập khẩu lớn. Ví dụ, một công ty dệt may tại Bình Dương nhập khẩu nguyên liệu vải từ Trung Quốc để gia công và tái xuất khẩu sang Mỹ sẽ được phép tạm nhập khẩu nguyên liệu không phải nộp thuế ngay nếu có thư bảo lãnh của ngân hàng với mức bảo lãnh tương ứng số thuế nhập khẩu phải nộp. Trường hợp khác, doanh nghiệp nhập khẩu máy móc thiết bị phục vụ dự án đầu tư được hưởng chính sách hoãn thuế 30 ngày cũng phải có bảo lãnh ngân hàng trước khi được thông quan hàng hóa. Các ngân hàng như Vietcombank, BIDV, Techcombank, MB hay VietinBank đều cung cấp sản phẩm này với phí bảo lãnh thường dao động từ 1% đến 3% giá trị bảo lãnh mỗi năm, tùy thuộc vào mức độ rủi ro và quan hệ tín dụng của doanh nghiệp với ngân hàng.
Về khung pháp lý, hoạt động bảo lãnh ngân hàng trước Hải quan được điều chỉnh bởi nhiều văn bản quan trọng gồm: Luật Hải quan 2014, Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 2016, Nghị định 08/2015/NĐ-CP và Nghị định 01/2020/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành Luật Hải quan về thủ tục hải quan. Về phía ngân hàng, Thông tư 39/2018/TT-BTC do Ngân hàng Nhà nước ban hành ngày 23/12/2018 hướng dẫn hoạt động bảo lãnh ngân hàng là văn bản chuyên ngành có hiệu lực hiện hành, quy định chi tiết điều kiện phát hành bảo lãnh, hồ sơ, thủ tục và nội dung thư bảo lãnh. Ngoài ra, các Thông tư của Bộ Tài chính như Thông tư 38/2015/TT-BTC và các văn bản hướng dẫn thi hành cũng quy định cụ thể về các trường hợp phải có bảo lãnh hải quan, hình thức bảo lãnh riêng hoặc bảo lãnh chung (dùng cho nhiều tờ khai trong một khoảng thời gian).
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rõ bảo lãnh hải quan với các hình thức bảo lãnh khác như bảo lãnh thực hiện hợp đồng, bảo lãnh dự thầu hay bảo lãnh vay vốn vì đối tượng hưởng bảo lãnh là cơ quan Hải quan (cơ quan nhà nước) chứ không phải đối tác thương mại. Điểm đặc biệt quan trọng là bảo lãnh hải quan có thể được thực hiện dưới hai hình thức: bảo lãnh riêng cho từng tờ khai hải quan cụ thể và bảo lãnh chung áp dụng cho nhiều lần thực hiện nghĩa vụ trong thời hạn hiệu lực của thư bảo lãnh, giúp doanh nghiệp chủ động trong hoạt động xuất nhập khẩu. Ngoài ra, người học cần nắm vững nguyên tắc bảo lãnh vô điều kiện và không hủy ngang (irrevocable và unconditional) trong bảo lãnh hải quan để đảm bảo quyền lợi cho cơ quan Hải quan với tư cách bên thụ hưởng.