Bảo vệ nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán là gì?
Bảo vệ nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán (Investor Protection in Securities Market) là hệ thống tổng thể các quy định pháp lý, cơ chế giám sát và biện pháp kỹ thuật do cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức thị trường và chủ thể trung gian thiết lập, nhằm bảo đảm quyền sở hữu tài sản, quyền được cung cấp thông tin trung thực và quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại của nhà đầu tư khi tham gia giao dịch, lưu ký, thanh toán và thực hiện các quyền liên quan đến chứng khoán. Đây được xem là một trong những nguyên tắc nền tảng (fundamental principle) của bất kỳ thị trường chứng khoán nào, đóng vai trò duy trì tính minh bạch (transparency), công bằng (fairness), hiệu quả (efficiency) và niềm tin của thị trường đối với toàn bộ chủ thể tham gia.
Hệ thống bảo vệ nhà đầu tư được cấu thành từ nhiều tầng biện pháp có tính chất bổ trợ lẫn nhau, tạo nên một "hàng rào bảo vệ" nhiều lớp. Thứ nhất, khung pháp lý về nghĩa vụ công bố thông tin (disclosure obligation) yêu cầu tổ chức phát hành, công ty đại chúng, công ty quản lý quỹ phải công khai đầy đủ, chính xác, kịp thời các thông tin về tình hình tài chính, hoạt động kinh doanh, cơ cấu cổ đông, các giao dịch bất thường và các yếu tố rủi ro trọng yếu. Thứ hai, các quy định quản lý hoạt động của các trung gian thị trường gồm công ty chứng khoán, ngân hàng lưu ký (custodian bank), công ty quản lý quỹ và tổ chức thị trường với yêu cầu nghiêm ngặt về vốn pháp định (charter capital), hệ thống kiểm soát nội bộ, quản trị rủi ro (risk management), đặc biệt là nguyên tắc tách biệt tài sản khách hàng và tài sản của chính tổ chức (segregation of client assets). Thứ ba, các quy tắc chống gian lận, thao túng giá (market manipulation), lạm dụng thông tin nội bộ (insider trading) và các hành vi giao dịch bất hợp lý. Thứ tư, Quỹ Bảo vệ nhà đầu tư (Investor Protection Fund) hoạt động theo cơ chế đóng góp bắt buộc và chi trả bồi thường khi công ty chứng khoán mất khả năng thanh toán. Thứ năm, cơ chế giải quyết tranh chấp thông qua hòa giải, trọng tài hoặc tòa án. Toàn bộ hệ thống này được giám sát, thanh tra thường xuyên và đột xuất bởi Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cùng các cơ quan chức năng có thẩm quyền.
Tại Việt Nam, khái niệm này đã được thể chế hóa rõ ràng trong Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14