Cầm cố hàng hóa trong kho là biện pháp bảo đảm tiền vay trong đó tài sản cầm cố là hàng hóa đang được lưu giữ tại kho của bên vay hoặc kho của bên thứ ba. Hình thức này thuộc nhóm bảo đảm bằng tài sản, được sử dụng phổ biến trong hoạt động tín dụng doanh nghiệp, đặc biệt với các đơn vị kinh doanh thương mại, sản xuất có lượng hàng tồn kho lớn và ổn định.
Về cơ chế hoạt động, hàng hóa sau khi được nhập kho sẽ do bên vay hoặc bên thứ ba (công ty quản lý kho độc lập) bảo quản theo thỏa thuận với ngân hàng. Kho có thể là kho của doanh nghiệp tự quản (cầm cố tại chỗ – field warehouse) hoặc kho công cộng do bên thứ ba vận hành, có thể phát hành giấy chứng nhận kho hàng (warehouse receipt) làm chứng từ chứng minh quyền sở hữu. Khi phát sinh hợp đồng tín dụng, bên vay và ngân hàng ký kết hợp đồng cầm cố, hàng hóa được niêm phong, gắn ký hiệu nhận diện hoặc lưu kho riêng để đảm bảo tính xác thực, hạn chế giao dịch bất hợp pháp. Ngân hàng nắm giữ giấy chứng nhận kho hàng hoặc hợp đồng gửi kho nhằm kiểm soát tài sản, đồng thời định kỳ kiểm kê để đảm bảo giá trị tài sản cầm cố. Khi bên vay không thực hiện nghĩa vụ trả nợ, ngân hàng có quyền xử lý tài sản cầm cố theo quy định pháp luật để thu hồi nợ.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, cầm cố hàng hóa trong kho được áp dụng rộng rãi đối với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu nông sản như cà phê, gạo, hồ tiêu hay các công ty sản xuất nguyên vật liệu, hàng tiêu dùng. Ví dụ, một doanh nghiệp xuất khẩu gạo tại Đồng bằng sông Cửu Long có thể cầm cố lô hàng gạo 5.000 tấn đang lưu kho tại Cần Thơ để vay vốn ngắn hạn từ ngân hàng thương mại phục vụ mua thêm lúa vụ mới. Tương tự, các doanh nghiệp kinh doanh thép, hóa chất hoặc nguyên liệu xây dựng cũng thường xuyên sử dụng hình thức này nhằm tận dụng giá trị hàng tồn kho để bổ sung vốn lưu động mà không cần thế chấp bất động sản.
Về cơ sở pháp lý, cầm cố hàng hóa trong kho được điều chỉnh chủ yếu bởi Bộ luật Dân sự 2015 (Mục 4 Chương XXI, Điều 309 đến Điều 326 quy định về cầm cố tài sản) và Nghị định 21/2021/NĐ-CP quy định thi hành Bộ luật Dân sự về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ. Ngoài ra, Thông tư 06/2021/TT-NHNN hướng dẫn về bảo đảm tiền vay trong hoạt động cấp tín dụng của tổ chức tín dụng cũng là văn bản quan trọng đi kèm. Nghị định 30/2023/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 21/2021/NĐ-CP cần được tham khảo thêm khi cập nhật quy định mới nhất.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rõ giữa cầm cố hàng hóa trong kho có giấy chứng nhận kho hàng và cầm cố không có giấy chứng nhận, bởi mức độ an toàn pháp lý và khả năng xử lý tài sản khi xảy ra nợ xấu sẽ khác nhau. Đồng thời, cần nhớ nguyên tắc cầm cố phải được đăng ký giao dịch bảo đảm tại cơ quan có thẩm quyền để có hiệu lực đối kháng với bên thứ ba. Hàng hóa cầm cố thường phải có tính đồng nhất, dễ định giá, dễ bảo quản và có thị trường tiêu thụ rõ ràng để ngân hàng giảm thiểu rủi ro khi xử lý tài sản.