Chậm thi hành phán quyết trọng tài là tình trạng pháp lý phát sinh khi bên thua kiện trong vụ tranh chấp được giải quyết bằng phương thức trọng tài không tự nguyện thực hiện nghĩa vụ của mình theo phán quyết đã được ban hành. Theo quy định pháp luật, phán quyết trọng tài có hiệu lực thi hành ngay khi ban hành, tuy nhiên trên thực tế vẫn xảy ra tình trạng bên thua kiện cố tình trì hoãn hoặc từ chối thi hành. Trong trường hợp này, bên thắng kiện có quyền yêu cầu Tòa án nhân dân có thẩm quyền đăng ký và tổ chức thi hành phán quyết theo quy định của pháp luật tố tụng.
Cơ chế hoạt động của việc chậm thi hành phán quyết trọng tài được quy định rõ trong Luật Trọng tài thương mại Việt Nam. Khi phán quyết trọng tài được ban hành, các bên có nghĩa vụ tự nguyện thi hành trong thời hạn do phán quyết quy định hoặc theo thời hạn luật định. Nếu bên thua kiện không thi hành hoặc thi hành không đầy đủ, bên thắng kiện có quyền gửi đơn yêu cầu thi hành đến Tòa án nhân dân cấp tỉnh nơi cư trú của bên thua kiện hoặc nơi có tài sản liên quan. Hội đồng xét xử hoặc chánh án Tòa án sẽ xem xét và ra quyết định thi hành, đồng thời giao cho cơ quan thi hành án dân sự tổ chức thực hiện. Thời hạn yêu cầu thi hành phán quyết trọng tài theo quy định hiện hành là 05 năm kể từ ngày phán quyết có hiệu lực. Trong quá trình này, bên thua kiện có quyền yêu cầu hủy phán quyết trọng tài trong một số trường hợp luật định như trình tự tố tụng không đúng quy định, vượt quá phạm vi tranh chấp, hoặc có dấu hiệu gian lận.
Trong lĩnh vực ngân hàng Việt Nam, tình trạng chậm thi hành phán quyết trọng tài thường phát sinh trong các tranh chấp liên quan đến hợp đồng tín dụng, hợp đồng bảo lãnh ngân hàng, hoặc các giao dịch tài trợ thương mại có giá trị lớn. Ví dụ, trong một vụ tranh chấp giữa ngân hàng A với doanh nghiệp B về khoản bảo lãnh ngân hàng, Hội đồng trọng tài đã ra phán quyết buộc doanh nghiệp B phải thanh toán cho ngân hàng A số tiền 50 tỷ đồng. Tuy nhiên, doanh nghiệp B không tự nguyện thi hành mà liên tục khiếu nại và sử dụng các thủ thuật kéo dài thời gian như tẩu tán tài sản, chuyển nhượng cổ phần cho người thân. Trong trường hợp này, ngân hàng A buộc phải gửi đơn yêu cầu Tòa án nhân dân TP.HCM đăng ký thi hành phán quyết, đồng thời yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để ngăn chặn việc tẩu tán tài sản của doanh nghiệp B. Đây cũng là lý do tại sao nhiều hợp đồng tín dụng ngân hàng hiện nay thường bổ sung điều khoản về cơ chế giải quyết tranh chấp và lựa chọn trọng tài thay vì Tòa án, nhằm tận dụng tính chuyên nghiệp và nhanh chóng của trọng tài.
Về quy định pháp lý liên quan, việc chậm thi hành phán quyết trọng tài được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Trọng tài thương mại năm 2010 (Luật số 54/2010/QH12) và các văn bản hướng dẫn thi hành, đặc biệt là Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP hướng dẫn thi hành một số quy định của Luật Trọng tài thương mại. Bên cạnh đó, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 có hiệu lực từ ngày 01/01/2016 cũng quy định về thủ tục đăng ký và tổ chức thi hành phán quyết trọng tài tại các điều từ Điều 459 đến Điều 469. Ngoài ra, Pháp lệnh về trọng tài thương mại nước ngoài năm 2005 cũng áp dụng cho các tranh chấp có yếu tố nước ngoài mà Việt Nam là nơi thi hành phán quyết. Đối với các giao dịch quốc tế, Việt Nam còn tuân thủ Công ước New York năm 1958 về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài mà nước ta đã gia nhập từ năm 1995.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý một số điểm quan trọng về thuật ngữ này. Thứ nhất, phán quyết trọng tài có hiệu lực thi hành ngay khi ban hành, không cần phải qua xét xử lại tại Tòa án, đây là điểm khác biệt cơ bản so với bản án của Tòa án nhân dân. Thứ hai, Tòa án chỉ đóng vai trò hỗ trợ thi hành, không xem xét lại nội dung phán quyết trọng tài trên cơ sở phán quyết không trái pháp luật Việt Nam. Thứ ba, cần phân biệt giữa yêu cầu hủy phán quyết trọng tài (trong thời hạn 30 ngày hoặc 90 ngày tùy trường hợp) với yêu cầu thi hành phán quyết, hai thủ tục này có thể diễn ra đồng thời nhưng có bản chất pháp lý khác nhau. Thứ tư, các ngân hàng thương mại khi ký kết hợp đồng tín dụng có giá trị lớn nên cân nhắc lựa chọn điều khoản trọng tài và ghi rõ địa điểm trọng tài để thuận tiện cho việc thi hành sau này. Nắm vững những điểm này sẽ giúp thí sinh dễ dàng phân tích các tình huống pháp lý trong bài thi chuyên ngành ngân hàng.