Cơ cấu lại nợ (Debt restructuring) là quá trình thay đổi một cách có hệ thống các điều khoản cốt lõi của khoản nợ (như lãi suất, kỳ hạn, gốc, lịch trả nợ hoặc thậm chí xóa một phần nợ) dưới sự hỗ trợ của khung pháp lý hoặc thông qua thủ tục tố tụng chính thức. Đàm phán lại nợ (Debt renegotiation) là việc chủ nợ và con nợ cùng ngồi lại để thỏa thuận lại một số điều khoản của hợp đồng tín dụng nhằm phản ánh tình hình tài chính thực tế của bên vay, nhưng không nhất thiết làm thay đổi bản chất pháp lý của khoản nợ.
Về bản chất, cơ cấu lại nợ thường đi kèm với một quy trình thủ tục chặt chẽ, có sự tham gia của cơ quan có thẩm quyền (tòa án, trọng tài, cơ quan nhà nước chuyên ngành) và có hiệu lực ràng buộc đối với tất cả các chủ nợ, kể cả những chủ nợ không đồng ý (cơ chế "cram-down" trong luật phá sản). Trong khi đó, đàm phán lại nợ mang tính chất hợp đồng song phương hoặc đa phương, dựa trên sự đồng thuận tự nguyện giữa các bên và chỉ có hiệu lực đối với những bên tham gia ký kết phụ lục hoặc sửa đổi hợp đồng. Cơ cấu lại nợ thường được áp dụng khi khoản nợ đã chính thức vỡ nợ hoặc doanh nghiệp rơi vào tình trạng mất khả năng thanh toán, còn đàm phán lại nợ có thể diễn ra sớm hơn, ngay khi xuất hiện dấu hiệu khó khăn tài chính nhưng chưa đến mức vỡ nợ.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, đàm phán lại nợ là hoạt động rất phổ biến, ví dụ khi khách hàng cá nhân gặp khó khăn tài chính, ngân hàng thương mại có thể đồng ý kéo dài kỳ hạn vay, giảm lãi suất hoặc thay đổi tài sản đảm bảo thông qua phụ lục hợp đồng tín dụng. Ngược lại, cơ cấu lại nợ theo nghĩa pháp lý nghiêm túc được thực hiện theo Luật Phá sản 2014 khi doanh nghiệp lâm vào tình trạng mất khả năng thanh toán, hoặc theo các chương trình cơ cấu lại nợ có tính chất chính sách mà Ngân hàng Nhà nước ban hành. Giai đoạn 2020-2024, toàn hệ thống ngân hàng đã cơ cấu lại khoảng hai triệu tỷ đồng nợ theo cơ chế đặc biệt để hỗ trợ khách hàng chịu ảnh hưởng bởi đại dịch Covid-19 và các đợt bất ổn kinh tế.
Về hành lang pháp lý, cơ cấu lại nợ được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Phá sản năm 2014 (số 51/2014/QH13), Bộ luật Dân sự 2015 và các văn bản hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước như Thông tư 01/2020/TT-NHNN, Thông tư 03/2020/TT-NHNN (sau đó là Thông tư 02/2023/TT-NHNN) về cơ cấu lại nợ, giữ nguyên nhóm nợ. Đàm phán lại nợ chủ yếu dựa trên Bộ luật Dân sự 2015 về sửa đổi hợp đồng, Luật Các tổ chức tín dụng 2024 (số 17/2024/QH15) và các quy định nội bộ của từng ngân hàng về thẩm quyền phê duyệt cơ cấu lại khoản vay (do Chi nhánh cấp hay Hội sở chính quyết định).
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ hai khái niệm này vì đề thi thường hỏi về phân loại nợ xấu theo nhóm và cách xử lý nợ. Cơ cấu lại nợ theo hỗ trợ pháp lý (legal restructuring) sẽ dẫn đến việc khoản nợ được giữ nguyên nhóm nợ theo quy định tại Thông tư phân loại tài sản có, còn đàm phán lại nợ thông thường không làm thay đổi nhóm nợ nếu không đáp ứng điều kiện đặc biệt. Lưu ý quan trọng: cả cơ cấu lại nợ lẫn đàm phán lại nợ đều không đồng nghĩa với xóa nợ (debt forgiveness); chỉ quyết định của tòa án phá sản hoặc chủ nợ tự nguyện xóa nợ mới chấm dứt hoàn toàn nghĩa vụ trả nợ.