Cưỡng chế kê biên tài sản bảo đảm là biện pháp bảo đảm thi hành án dân sự, trong đó cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền tiến hành các thủ tục pháp lý để tạm giữ, niêm phong, thu giữ tài sản thuộc quyền sở hữu của người phải thi hành án nhằm đảm bảo nghĩa vụ thanh toán khoản nợ theo bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật.
Biện pháp này được áp dụng khi bên bảo đảm (thường là người vay, bên thế chấp hoặc bên bảo lãnh) không tự nguyện thực hiện nghĩa vụ trả nợ cho ngân hàng hoặc tổ chức tín dụng. Quy trình cưỡng chế kê biên thường bao gồm các bước: ban hành quyết định cưỡng chế, thông báo cho người phải thi hành án trước thời hạn nhất định, thành lập hội đồng định giá tài sản, tiến hành kê biên và lập biên bản kê biên tài sản. Sau khi kê biên, tài sản sẽ được đem bán đấu giá theo quy định pháp luật, số tiền thu được sẽ được dùng để thanh toán nghĩa vụ nợ, chi phí thi hành án và các khoản phí liên quan. Trong lĩnh vực ngân hàng, đây là công cụ pháp lý quan trọng giúp các tổ chức tín dụng bảo vệ quyền lợi khi khách hàng vay vốn vi phạm nghĩa vụ hợp đồng tín dụng và không thể xử lý tài sản bảo đảm theo phương thức tự nguyện.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, khi khách hàng vay vay vốn mua nhà, mua xe ô tô hoặc vay kinh doanh có tài sản bảo đảm là bất động sản, xe ô tô, sổ tiết kiệm... mà không trả nợ đúng hạn, ngân hàng có quyền khởi kiện ra Tòa án nhân dân để yêu cầu xử lý tài sản bảo đảm. Sau khi bản án có hiệu lực mà người vay vẫn không thi hành, ngân hàng là đương sự được thi hành án sẽ yêu cầu Chi cục Thi hành án dân sự cưỡng chế kê biên tài sản. Ví dụ, ngân hàng Agribank cho vay thế chấp quyền sử dụng đất, khi khách hàng nợ quá hạn không thanh toán, ngân hàng có thể yêu cầu kê biên mảnh đất đó để bán đấu giá, thu hồi vốn gốc, lãi và các chi phí phát sinh. Tương tự, các trường hợp thế chấp xe ô tô tại các ngân hàng như VPBank, Techcombank cũng áp dụng biện pháp này khi cần thiết.
Cưỡng chế kê biên tài sản bảo đảm được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Thi hành án dân sự năm 2008 (được sửa đổi, bổ sung năm 2014 và 2022), đặc biệt tại Điều 71 về các biện pháp bảo đảm thi hành án và Điều 90 về kê biên, bán đấu giá tài sản. Ngoài ra, Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 299, 320 về xử lý tài sản thế chấp, bảo lãnh) và các văn bản hướng dẫn thi hành cũng có liên quan. Các Nghị định như Nghị định 33/2020/NĐ-CP về quản lý, sử dụng tài sản công và Nghị định 62/2015/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Thi hành án dân sự cũng là cơ sở pháp lý quan trọng.
Người ôn thi ngân hàng cần lưu ý phân biệt rõ giữa "xử lý tài sản bảo đảm theo thỏa thuận" (tự nguyện, không cần án) và "cưỡng chế kê biên tài sản bảo đảm" (bắt buộc, phải có bản án, quyết định của Tòa án). Ngoài ra, cần nắm vững trình tự thủ tục kê biên gồm: thông báo thi hành án, ban hành quyết định cưỡng chế, thành lập hội đồng định giá, kê biên thực tế, bán đấu giá tài sản và thanh toàn tiền. Thời hiệu yêu cầu thi hành án là 5 năm kể từ ngày bản án có hiệu lực pháp luật, đây cũng là điểm thường xuất hiện trong các đề thi. Đặc biệt, theo quy định tại Luật Các tổ chức tín dụng 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2024), tổ chức tín dụng có quyền từ chối nhận tài sản bảo đảm thay thế nghĩa vụ trả nợ, điều này ảnh hưởng đáng kể đến quy trình xử lý nợ xấu.