Cưỡng chế trừ tiền trong tài khoản ngân hàng là biện pháp thi hành án dân sự do cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền yêu cầu ngân hàng, tổ chức tín dụng nơi người phải thi hành án mở tài khoản thực hiện việc trích tiền từ tài khoản của người đó để chuyển cho người được thi hành án hoặc vào tài khoản tạm giữ của cơ quan thi hành án. Đây là một trong những biện pháp bảo đảm và biện pháp cưỡng chế thi hành án quan trọng nhằm thực hiện nghĩa vụ thanh toán, bồi thường, trả nợ của người phải thi hành án.
Quy trình cưỡng chế được thực hiện theo trình tự như sau: khi có bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật và người phải thi hành án không tự nguyện thi hành, Chấp hành viên sẽ ra quyết định cưỡng chế và gửi văn bản yêu cầu đến ngân hàng nơi người phải thi hành án mở tài khoản. Ngân hàng có trách nhiệm phong tỏa tài khoản, kiểm tra số dư và thực hiện trích tiền theo đúng số tiền được yêu cầu trong quyết định cưỡng chế. Số tiền bị trừ sẽ được chuyển trực tiếp cho người thụ hưởng hoặc nộp vào tài khoản tạm giữ của cơ quan thi hành án để phân chia theo quy định. Trường hợp số dư tài khoản không đủ để thực hiện nghĩa vụ, ngân hàng vẫn phải thực hiện trích đến hết số tiền hiện có và tiếp tục theo dõi để trích tiếp khi tài khoản có phát sinh tiền mới.
Ví dụ thực tế trong ngân hàng Việt Nam: khi một cá nhân hoặc doanh nghiệp thắng kiện và được Tòa án tuyên buộc bên thua kiện phải thanh toán khoản nợ 500 triệu đồng nhưng bên thua kiện không tự nguyện thi hành, Chi cục Thi hành án dân sự quận, huyện sẽ gửi quyết định cưỡng chế đến ngân hàng nơi bên thua kiện mở tài khoản. Ngân hàng sẽ phong tỏa tài khoản và tự động trích tiền để chuyển cho người được thi hành án theo yêu cầu của Chấp hành viên. Một trường hợp khác là ngân hàng nhận yêu cầu cưỡng chế để thi hành nghĩa vụ thuế, nợ xấu, hoặc các khoản phạt vi phạm hành chính theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Về cơ sở pháp lý, biện pháp cưỡng chế trừ tiền trong tài khoản ngân hàng được quy định tại Điều 78 Luật Thi hành án dân sự năm 2008 (được sửa đổi, bổ sung năm 2014 và năm 2022) và hướng dẫn chi tiết tại Nghị định 33/2020/NĐ-CP của Chính phủ. Ngoài ra, Nghị quyết 02/2022/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cũng hướng dẫn về việc phong tỏa tài khoản, cấm chuyển dịch tài sản có liên quan. Các ngân hàng thương mại còn tuân thủ quy định nội bộ của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam về việc phối hợp với cơ quan thi hành án trong việc thi hành quyết định cưỡng chế.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rõ giữa cưỡng chế trừ tiền trong tài khoản với phong tỏa tài khoản ngân hàng: phong tỏa là biện pháp tạm thời để bảo đảm thi hành án, còn cưỡng chế trừ tiền là biện hiện hữu, trực tiếp chuyển tiền từ tài khoản của người phải thi hành án để thanh toán nghĩa vụ. Cần nắm vững các trường hợp không được cưỡng chế như tài khoản nhận trợ cấp xã hội, tiền lương tối thiểu để sinh sống, tiền bồi thường thiệt hại theo quy định pháp luật. Ngoài ra, thí sinh cần hiểu rõ thẩm quyền của Chấp hành viên, thủ tục gửi quyết định cưỡng chế và trách nhiệm phối hợp của ngân hàng trong thời hạn theo quy định pháp luật.