Đầu tư trực tiếp vs Đầu tư gián tiếp là gì?

Đầu tư trực tiếp vs Đầu tư gián tiếp là gì?

Đầu tư trực tiếp (tiếng Anh: Direct Investment) là hình thức nhà đầu tư trực tiếp bỏ vốn để thành lập, mở rộng cơ sở sản xuất kinh doanh hoặc tham gia quản lý, điều hành doanh nghiệp thông qua vốn góp. Nhà đầu tư thường nắm giữ tỷ lệ vốn đủ lớn (thường từ 10% trở lên vốn điều lệ) để có quyền biểu quyết, tham gia Hội đồng quản trị và tác động thực sự đến các quyết định chiến lược của doanh nghiệp. Trong bối cảnh quốc tế, hình thức này được gọi là Foreign Direct Investment (FDI) khi nhà đầu tư là tổ chức/cá nhân nước ngoài rót vốn vào Việt Nam.

Đầu tư gián tiếp (tiếng Anh: Indirect Investment) là hình thức nhà đầu tư bỏ vốn thông qua các công cụ tài chính trên thị trường vốn như cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ, chứng khoán phái sinh mà không trực tiếp tham gia quản lý, điều hành doanh nghiệp. Đây là hoạt động đầu tư mang tính chất danh mục (portfolio investment), nhà đầu tư chỉ quan tâm đến lợi nhuận từ chênh lệch giá và cổ tức. Khi nhà đầu tư nước ngoài thực hiện hình thức này tại Việt Nam, thuật ngữ chuyên ngành là Foreign Indirect Investment (FII) hoặc Foreign Portfolio Investment (FPI).

Hai hình thức đầu tư này có bản chất pháp lý, cách thức thực hiện và chế độ thuế hoàn toàn khác nhau. Việc phân biệt rõ ràng Đầu tư trực tiếp vs Đầu tư gián tiếp là yêu cầu bắt buộc đối với cán bộ ngân hàng khi tư vấn khách hàng, thẩm định dự án và thực hiện nghiệp vụ thanh toán quốc tế.

Thuật ngữ tiếng Anh: Direct Investment vs Indirect Investment Lĩnh vực: Thuế & Pháp luật

Đặc điểm và phân loại

Bảng so sánh Đầu tư trực tiếp và Đầu tư gián tiếp

Phân loại chi tiết hình thức đầu tư trực tiếp

1. Thành lập doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài: Nhà đầu tư nước ngoài tự thành lập pháp nhân mới tại Việt Nam, toàn quyền quản lý. Ví dụ: Công ty Samsung Electronics Việt Nam tại Bắc Ninh với tổng vốn đầu tư hơn 20 tỷ USD.

2. Góp vốn liên doanh: Hai hoặc nhiều bên cùng góp vốn thành lập doanh nghiệp mới. Ví dụ: Liên doanh giữa Tập đoàn X (Việt Nam) và Tập đoàn Y (Nhật Bản) với tỷ lệ 51:49.

3. Mua lại doanh nghiệp (M&A): Nhà đầu tư nước ngoài mua lại một phần hoặc toàn bộ doanh nghiệp Việt Nam. Theo số liệu của Cục Đầu tư nước ngoài, năm 2023 tổng giá trị M&A tại Việt Nam đạt khoảng 5,7 tỷ USD.

4. Đầu tư theo hợp đồng BOT/BT/BTO: Hình thức đầu tư kết hợp xây dựng - kinh doanh - chuyển giao, phổ biến trong lĩnh vực hạ tầng giao thông.

Phân loại chi tiết hình thức đầu tư gián tiếp

1. Đầu tư vào cổ phiếu niêm yết: Mua cổ phiếu trên sàn HOSE, HNX, UPCOM. Nhà đầu tư nước ngoài bị giới hạn tỷ lệ sở hữu (room) tùy theo ngành nghề, ví dụ ngân hàng là 30%, viễn thông là 49%.

2. Đầu tư vào trái phiếu: Trái phiếu Chính phủ, trái phiếu doanh nghiệp. Đây là kênh đầu tư an toàn với lãi suất từ 4-12%/năm tùy loại.

3. Đầu tư vào chứng chỉ quỹ: Quỹ mở, quỹ ETF, quỹ đóng. Tổng giá trị tài sản các quỹ mở tại Việt Nam cuối năm 2023 đạt khoảng 65.000 tỷ đồng.

4. Giao dịch chứng khoán phái sinh: Hợp đồng tương lai, quyền chọn trên thị trường phái sinh Việt Nam (ra mắt từ tháng 8/2017).

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Tập đoàn nước ngoài đầu tư vào Việt Nam

Tập đoàn C (Hàn Quốc) hoạt động trong lĩnh vực điện tử muốn mở rộng sản xuất tại Việt Nam. Tập đoàn này thực hiện đồng thời cả hai hình thức:

• Đầu tư trực tiếp (FDI): Thành lập Công ty C Việt Nam tại Khu công nghiệp Thăng Long (Hà Nội) với vốn đầu tư 500 triệu USD, sở hữu 100% vốn. Doanh nghiệp được cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, xây dựng nhà máy sản xuất linh kiện điện tử, tạo việc làm cho 15.000 lao động. Ngân hàng A (Việt Nam) là đơn vị cung cấp dịch vụ tài khoản vốn đầu tư trực tiếp, thực hiện thanh toán nhập khẩu máy móc thiết bị trị giá 200 triệu USD.

• Đầu tư gián tiếp (FII): Đồng thời, Tập đoàn C mở tài khoản chứng khoán tại Công ty Chứng khoán D để mua 5 triệu cổ phiếu của một ngân hàng niêm yết trên HOSE với tổng giá trị 150 tỷ đồng (chiếm 1,5% vốn điều lệ - dưới ngưỡng 5% nên không phải công bố thông tin). Đồng thời mua 500 tỷ đồng trái phiếu doanh nghiệp của Công ty E với kỳ hạn 5 năm, lãi suất 10%/năm.

Ví dụ 2: Khách hàng cá nhân tại ngân hàng

Anh Nguyễn Văn X là khách hàng VIP của Ngân hàng B với số dư tiền gửi 20 tỷ đồng. Sau khi được cán bộ quan hệ khách hàng tư vấn, anh X lựa chọn chiến lược đầu tư đa dạng hóa:

• Đầu tư trực tiếp: Góp 5 tỷ đồng (chiếm 25%) để thành lập Công ty TNHH X Technology hoạt động trong lĩnh vực phần mềm, trở thành Phó Giám đốc kiêm thành viên HĐQT. Doanh nghiệp hoạt động hiệu quả với doanh thu năm đầu tiên đạt 12 tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế 2 tỷ đồng.

• Đầu tư gián tiếp: Sử dụng 10 tỷ đồng mua chứng chỉ quỹ mở FPT Capital (loại cổ phiếu), 3 tỷ đồng mua trái phiếu Chính phủ kỳ hạn 10 năm lãi suất 7,5%/năm, 2 tỷ đồng gửi tiết kiệm online kỳ hạn 12 tháng lãi suất 6,2%/năm. Tổng thu nhập từ đầu tư gián tiếp năm đầu tiên khoảng 900 triệu đồng.

Ví dụ 3: Tổ chức tín dụng thực hiện đầu tư

Ngân hàng B (Việt Nam) muốn đầu tư vào lĩnh vực bảo hiểm - một hoạt động đầu tư trực tiếp. Theo Luật Các tổ chức tín dụng 2024 (có hiệu lực từ 1/7/2024), ngân hàng phải tuân thủ:

• Tỷ lệ góp vốn không quá 11% vốn điều lệ của doanh nghiệp khác
• Tổng mức đầu tư vào trái phiếu doanh nghiệp không vượt quá 25% vốn tự có
• Phải được Ngân hàng Nhà nước chấp thuận bằng văn bản trước khi góp vốn

Ngân hàng B quyết định góp 1.000 tỷ đồng (tương đương 10% vốn điều lệ) để thành lập Công ty Bảo hiểm B với Công ty F. Đây là đầu tư trực tiếp, phải đăng ký tại Sở Kế hoạch và Đầu tư TP.HCM. Đồng thời, Ngân hàng B cũng mua 500 tỷ đồng trái phiếu TPDN của Công ty G niêm yết - đây là đầu tư gián tiếp, chỉ cần mở tài khoản chứng khoán.

Đầu tư trực tiếp vs Đầu tư gián tiếp trong các ngôn ngữ khác

Câu hỏi thường gặp

Đầu tư trực tiếp khác gì Đầu tư gián tiếp?

Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở mục đích kiểm soát và công cụ đầu tư. Đầu tư trực tiếp (FDI) là nhà đầu tư bỏ vốn để thành lập doanh nghiệp hoặc nắm giữ tỷ lệ vốn đủ lớn (thường từ 10% vốn điều lệ) để tham gia quản lý, điều hành doanh nghiệp. Trong khi đó, đầu tư gián tiếp (FII/FPI) chỉ đơn thuần là mua bán các công cụ tài chính trên thị trường vốn như cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ để kiếm lợi nhuận, không có ý định kiểm soát doanh nghiệp. Về mặt pháp lý, đầu tư trực tiếp phải xin Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, còn đầu tư gián tiếp chỉ cần mở tài khoản chứng khoán và tài khoản vốn tại ngân hàng thương mại.

Khi nào cần biết về Đầu tư trực tiếp và Đầu tư gián tiếp?

Kiến thức về hai hình thức đầu tư này đặc biệt quan trọng trong các trường hợp: (1) Tư vấn khách hàng có nhu cầu đầu tư ra nước ngoài hoặc đón nhà đầu tư nước ngoài vào Việt Nam; (2) Thực hiện nghiệp vụ thanh toán quốc tế liên quan đến chuyển vốn đầu tư, cần phân biệt loại tài khoản vốn (tài khoản vốn đầu tư trực tiếp hay tài khoản vốn đầu tư gián tiếp); (3) Ôn thi tuyển dụng ngân hàng vì đây là nội dung thường xuất hiện trong các đề thi về Luật Đầu tư, Luật Chứng khoán và nghiệp vụ ngoại hối; (4) Thẩm định dự án đầu tư của khách hàng doanh nghiệp, đặc biệt khi xét duyệt cho vay.

Đầu tư trực tiếp và Đầu tư gián tiếp ảnh hưởng thế nào đến khách hàng?

Đối với khách hàng doanh nghiệp, đầu tư trực tiếp giúp họ tiếp cận nguồn vốn lớn, công nghệ tiên tiến và kinh nghiệm quản lý từ đối tác nước ngoài, nhưng phải tuân thủ nhiều thủ tục pháp lý phức tạp và chịu thuế TNDN 20%. Đầu tư gián tiếp cho phép doanh nghiệp huy động vốn nhanh chóng qua phát hành cổ phiếu, trái phiếu với thủ tục đơn giản hơn. Đối với khách hàng cá nhân, đầu tư trực tiếp (mở công ty, góp vốn kinh doanh) mang lại quyền kiểm soát nhưng rủi ro cao; đầu tư gián tiếp (mua cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ) phù hợp với người không có thời gian quản lý, có thể đa dạng hóa danh mục để giảm thiểu rủi ro.

Nhà đầu tư nước ngoài nắm bao nhiêu % cổ phần thì được coi là đầu tư trực tiếp?

Theo quy định tại Luật Đầu tư 2020 và Luật Chứng khoán 2019, nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ từ 10% trở lên vốn điều lệ của doanh nghiệp Việt Nam hoặc có đủ khả năng kiểm soát doanh nghiệp thông qua các hình thức khác được xem là đầu tư trực tiếp (FDI). Đặc biệt, nếu tỷ lệ sở hữu vượt quá 50% vốn điều lệ, doanh nghiệp đó sẽ bị xếp vào diện doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và phải áp dụng các điều kiện kinh doanh tương ứng. Trường hợp dưới 10% và không có ý định kiểm soát thì được xếp vào đầu tư gián tiếp (FII). Tuy nhiên, một số ngành nghề có quy định riêng về tỷ lệ sở hữu (room) của nhà đầu tư nước ngoài, ví dụ ngân hàng là 30%, viễn thông là 49%, hàng không là 34%.

Tài khoản vốn đầu tư trực tiếp và tài khoản vốn đầu tư gián tiếp khác nhau thế nào?

Theo Thông tư 06/2019/TT-NHNN, tài khoản vốn đầu tư trực tiếp và tài khoản vốn đầu tư gián tiếp là hai loại tài khoản riêng biệt mở tại ngân hàng thương mại Việt Nam. Tài khoản vốn đầu tư trực tiếp sử dụng cho mục đích góp vốn, mua cổ phần, chuyển lợi nhuận về nước của dự án FDI, phải gắn liền với Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư. Tài khoản vốn đầu tư gián tiếp dùng để chuyển tiền mua/bán chứng khoán, thanh toán phí giao dịch, chuyển lợi nhuận từ chứng khoán về nước. Ngân hàng thương mại có trách nhiệm giám sát việc sử dụng đúng mục đích của từng loại tài khoản và báo cáo Ngân hàng Nhà nước định kỳ.

Tổng kết

Việc phân biệt rõ ràng Đầu tư trực tiếp (FDI) và Đầu tư gián tiếp (FII/FPI) là kiến thức nền tảng không thể thiếu đối với cán bộ ngân hàng, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng với kinh tế thế giới. Hai hình thức này khác nhau về bản chất pháp lý (Luật Đầu tư 2020 vs Luật Chứng khoán 2019), thủ tục thực hiện (IRC vs tài khoản chứng khoán), chế độ thuế (thuế TNDN 20% vs thuế chuyển nhượng 0,1% hoặc 20%) và cách thức quản lý vốn (tài khoản vốn FDI vs tài khoản vốn FII). Đối với người ôn thi tuyển dụng ngân hàng, cần nắm vững các con số cụ thể như tỷ lệ 10% vốn điều lệ, ngưỡng 50% xếp vào doanh nghiệp FDI, giới hạn góp vốn 11% của tổ chức tín dụng, cùng các thông tư hướng dẫn quan trọng như Thông tư 06/2019/TT-NHNN về quản lý ngoại hối đối với hoạt động đầu tư nước ngoài tại Việt Nam. Nắm chắc kiến thức này sẽ giúp bạn tự tin xử lý các tình huống thực tế và đạt kết quả cao trong kỳ thi tuyển dụng ngân hàng.