Giá trị thị trường là gì?

Giá trị thị trường là gì?

Giá trị thị trường (Market Value) là mức giá mà một tài sản có thể được giao dịch hoặc một khoản nợ phải trả được thanh toán giữa các bên có hiểu biết, sẵn lòng và không bị ép buộc tại thời điểm đo lường trên một thị trường hoạt động có trật tự. Đây là khái niệm nền tảng trong kế toán tài chính hiện đại, phản ánh quan hệ cung – cầu thực tế của thị trường tại một thời điểm cụ thể, đồng thời là đầu vào quan trọng nhất để xác định giá trị hợp lý (Fair Value) theo các chuẩn mực kế toán quốc tế. Trong hệ thống Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Việt Nam (VAS) và Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế (IFRS), giá trị thị trường được xem là thước đo khách quan nhất, vì nó được hình thành từ hàng triệu quyết định mua – bán độc lập của hàng triệu chủ thể kinh tế, chứ không phải do một cá nhân hay tổ chức nào đơn phương ấn định.

Trong hệ thống phân cấp giá trị hợp lý (Fair Value Hierarchy), giá trị thị trường tương ứng với Level 1 – tức là dựa trên các giá niêm yết (quoted prices) chưa được điều chỉnh cho các tài sản hoặc nợ phải trả giống hệt nhau trên thị trường hoạt động. Để được công nhận là giá trị thị trường đáng tin cậy, cần đáp ứng ba điều kiện cốt lõi: (1) thị trường phải hoạt động bình thường với tần suất giao dịch thường xuyên, minh bạch về giá; (2) tài sản phải đồng nhất hoặc có thể so sánh được; (3) các bên tham gia phải độc lập, có đầy đủ thông tin và không chịu áp lực buộc phải giao dịch. Khi không thể xác định được giá thị trường cấp 1, các tổ chức tài chính sẽ chuyển sang sử dụng dữ liệu đầu vào cấp 2 (giá của tài sản tương tự) hoặc cấp 3 (mô hình định giá nội bộ với nhiều giả định chủ quan).

Điểm khác biệt quan trọng nhất cần nắm vững là giá trị thị trường khác hoàn toàn với giá trị sổ sách (Book Value). Trong khi giá trị sổ sách phản ánh chi phí lịch sử trừ khấu hao lũy kế – tức là giá trị gốc ban đầu được điều chỉnh theo thời gian, thì giá trị thị trường phản ánh quan hệ cung – cầu hiện tại, kỳ vọng tương lai của nhà đầu tư, các yếu tố kinh tế vĩ mô và tâm lý thị trường. Chính vì vậy, cùng một tài sản có thể có giá trị sổ sách là 100 tỷ đồng nhưng giá trị thị trường lên tới 250 tỷ đồng (ví dụ như bất động sản tại các quận trung tâm), hoặc ngược lại, giá trị thị trường chỉ còn 60 tỷ đồng do tài sản bị mất giá theo thời gian.

Thuật ngữ tiếng Anh: Market Value Lĩnh vực: Báo cáo tài chính

Đặc điểm và phân loại

Giá trị thị trường có những đặc điểm nhận biết rất rõ ràng và được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau trong thực tiễn ngân hàng.

Đặc điểm chính của giá trị thị trường

• Tính thời điểm (Point-in-time): Giá trị thị trường chỉ phản ánh đúng tại một thời điểm cụ thể, có thể thay đổi liên tục theo biến động của thị trường. Ví dụ, giá cổ phiếu của một công ty niêm yết có thể tăng 3% trong phiên sáng và giảm 2% trong phiên chiều cùng ngày.
• Tính khách quan (Objectivity): Được hình thành từ giao dịch thực tế giữa các bên độc lập, không bị chi phối bởi một cá nhân hay tổ chức nào.
• Tính sẵn có (Availability): Khi thị trường hoạt động hiệu quả, thông tin giá được công bố công khai và liên tục, giúp các nhà đầu tư dễ dàng tiếp cận.
• Tính biến động (Volatility): Chịu ảnh hưởng mạnh từ các yếu tố kinh tế vĩ mô, chính trị, tâm lý nhà đầu tư và các sự kiện bất ngờ.
• Tính so sánh (Comparability): Cho phép so sánh giá trị của các tài sản tương đồng trên cùng một thị trường.

Phân loại giá trị thị trường theo phạm vi áp dụng

Ba cấp độ trong hệ thống phân cấp giá trị hợp lý

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Định giá danh mục chứng khoán kinh doanh

Ngân hàng A nắm giữ 5 triệu cổ phiếu của Công ty C niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE). Giá mua vào trung bình là 25.000 đồng/cổ phiếu, tổng giá trị sổ sách là 125 tỷ đồng. Tại ngày 31/12/2024, giá đóng cửa của cổ phiếu này là 32.500 đồng. Theo chuẩn mực kế toán, Ngân hàng A ghi nhận danh mục này theo giá trị hợp lý thông qua báo cáo tài chính. Giá trị thị trường của khoản đầu tư này là 5.000.000 x 32.500 = 162,5 tỷ đồng. Khoản chênh lệch 37,5 tỷ đồng (lãi chưa thực hiện) được ghi nhận vào báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, làm tăng thu nhập ròng và ảnh hưởng trực tiếp đến chỉ số ROE (Return on Equity) của ngân hàng.

Ví dụ 2: Thẩm định tài sản đảm bảo cho khoản vay thế chấp

Khách hàng B muốn vay 10 tỷ đồng tại Ngân hàng B để đầu tư mở rộng nhà máy. Tài sản đảm bảo là một lô đất 500 m² tại Khu công nghiệp Thủ Đức. Ngân hàng B thuê Công ty thẩm định giá độc lập X tiến hành định giá. Qua khảo sát 8 giao dịch so sánh trong khu vực trong 6 tháng gần nhất, giá trung bình là 28 triệu đồng/m², khoảng giao dịch từ 25 – 31 triệu đồng/m². Giá trị thị trường của lô đất được xác định là 14 tỷ đồng (500 m² x 28 triệu đồng). Với tỷ lệ cho vay trên giá trị tài sản đảm bảo (LTV – Loan to Value) tối đa 70%, Khách hàng B có thể vay tối đa 9,8 tỷ đồng. Khoảng chênh 0,2 tỷ đồng so với yêu cầu ban đầu được giải quyết bằng cách bổ sung tài sản đảm bảo khác.

Ví dụ 3: Định giá lại hợp đồng phái sinh lãi suất

Ngân hàng A ký hợp đồng hoán đổi lãi suất (Interest Rate Swap – IRS) với Khách hàng D với giá trị danh nghĩa 500 tỷ đồng, kỳ hạn 5 năm. Tại thời điểm ký hợp đồng, giá trị thị trường của hợp đồng này bằng 0 (vì cả hai bên đều không có lợi thế ban đầu). Sau 6 tháng, lãi suất tham chiếu (lãi suất trái phiếu Chính phủ kỳ hạn 5 năm) giảm từ 4,5%/năm xuống 3,8%/năm. Ngân hàng A sử dụng Bloomberg Terminal để lấy giá thị trường của hợp đồng tương tự và xác định giá trị thị trường hiện tại của swap là +18,5 tỷ đồng (có lợi cho Ngân hàng A). Khoản lãi chưa thực hiện này được ghi nhận vào tài khoản tài sản tài chính FVTPL (Fair Value Through Profit or Loss) và báo cáo thu nhập toàn diện khác (OCI) hoặc báo cáo kết quả kinh doanh tùy theo phân loại ban đầu.

Ví dụ 4: Xử lý nợ xấu theo Nghị quyết 42/2017/QH14

Ngân hàng B có khoản nợ xấu nhóm 5 (nợ có khả năng mất vốn) của Khách hàng E với dư nợ 25 tỷ đồng, tài sản đảm bảo là một căn hộ chung cư tại Quận 2 (nay là TP. Thủ Đức) được định giá ban đầu 30 tỷ đồng năm 2020. Đến năm 2024, thị trường bất động sản biến động mạnh, giá trị thị trường của căn hộ này theo thẩm định mới chỉ còn 22 tỷ đồng. Ngân hàng B ghi nhận khoản dự phòng giảm giá tài sản đảm bảo là 8 tỷ đồng (30 – 22), đồng thời tính toán lại tỷ lệ LTV và đưa ra phương án xử lý phù hợp theo khung pháp lý của Nghị quyết 42/2017/QH14 về thí điểm xử lý nợ xấu của các tổ chức tín dụng.

Giá trị thị trường trong các ngôn ngữ khác

Ghi chú bổ sung:

• Trong tiếng Nhật, 時価 (Jika) được sử dụng phổ biến hơn trong báo cáo tài chính, trong khi 市場価値 (Shijō Kachi) mang tính học thuật hơn và thường xuất hiện trong các tài liệu lý thuyết tài chính.
• Trong tiếng Trung giản thể, cách viết phổ biến là 市场价值, còn trong tiếng Trung phồn thể là 市場價值.

Câu hỏi thường gặp

Giá trị thị trường khác gì giá trị hợp lý (Fair Value)?

Giá trị thị trường là một trường hợp đặc biệt của giá trị hợp lý – cụ thể là khi giá trị hợp lý được xác định dựa trên giá giao dịch thực tế trên một thị trường hoạt động (Level 1). Giá trị hợp lý là khái niệm rộng hơn, có thể được xác định ngay cả khi không có thị trường hoạt động, bằng cách sử dụng mô hình định giá và dữ liệu đầu vào quan sát được hoặc không quan sát được (Level 2 và Level 3). Nói cách khác, mọi giá trị thị trường đều là giá trị hợp lý, nhưng không phải mọi giá trị hợp lý đều được xác định bằng giá trị thị trường. Ví dụ, giá trị hợp lý của một doanh nghiệp chưa niêm yết vẫn có thể tính được qua mô hình DCF, dù không có "giá thị trường" cụ thể nào.

Khi nào cần biết về Giá trị thị trường trong thực tế ngân hàng?

Người làm trong ngân hàng cần nắm vững khái niệm giá trị thị trường trong rất nhiều tình huống: khi ghi nhận và đánh giá lại danh mục chứng khoán đầu tư (đặc biệt là chứng khoán kinh doanh FVTPL và chứng khoán AFS – Available For Sale); khi định giá tài sản đảm bảo cho các khoản cho vay; khi đánh giá lại các công cụ phái sinh tài chính theo nguyên tắc mark-to-market hàng ngày; khi thực hiện kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính; và khi tham gia vào các hoạt động M&A, định giá doanh nghiệp. Đặc biệt, trong kỳ thi tuyển dụng ngân hàng, câu hỏi về giá trị thị trường thường xuất hiện trong phần kiến thức tài chính – kế toán và phân tích báo cáo tài chính.

Giá trị thị trường ảnh hưởng thế nào đến khách hàng ngân hàng?

Giá trị thị trường ảnh hưởng trực tiếp đến khách hàng trên nhiều phương diện. Khi tài sản đảm bảo (nhà, đất, xe) có giá trị thị trường cao, khách hàng được vay với hạn mức lớn hơn và lãi suất ưu đãi hơn; ngược lại khi giá thị trường giảm, ngân hàng có thể yêu cầu bổ sung tài sản đảm bảo hoặc giảm hạn mức tín dụng (margin call). Đối với khách hàng có danh mục đầu tư chứng khoán, giá trị thị trường quyết định giá trị tài khoản, lãi/lỗ và quyết định mua – bán. Ngoài ra, giá trị thị trường còn ảnh hưởng đến tỷ giá hối đoái, lãi suất tiền gửi – cho vay và các sản phẩm phái sinh mà khách hàng sử dụng, từ đó tác động đến toàn bộ chi phí và lợi ích tài chính của khách hàng.

Tổng kết

Giá trị thị trường (Market Value) là một trong những khái niệm nền tảng và quan trọng nhất trong báo cáo tài chính ngân hàng hiện đại. Việc nắm vững khái niệm này không chỉ giúp ứng viên vượt qua các kỳ thi tuyển dụng ngân hàng mà còn là nền tảng cho công việc thực tế tại các phòng ban như Treasury, Đầu tư, Quản lý rủi ro, Kế toán và Kiểm toán nội bộ. Điểm cốt lõi cần nhớ là giá trị thị trường chỉ thực sự đáng tin cậy khi thị trường đang ở trạng thái hoạt động bình thường; trong giai đoạn khủng hoảng hoặc bất ổn như giai đoạn 2008 – 2009 hay đại dịch COVID-19, các ngân hàng phải áp dụng thêm yếu tố điều chỉnh rủi ro thanh khoản (liquidity risk premium) vào giá thị trường theo quy định. Bên cạnh đó, người học cần phân biệt rõ ba khái niệm thường bị nhầm lẫn – giá trị thị trường (giá giao dịch thực tế), giá trị hợp lý (khái niệm rộng hơn) và giá trị sổ sách (giá trị ghi trên sách kế toán) – đồng thời hiểu rõ hệ thống ba cấp độ của phân cấp giá trị hợp lý để xác định đúng nguồn dữ liệu định giá phù hợp trong từng tình huống cụ thể.