Gian lận tín dụng ngân hàng về phương diện pháp lý là hành vi cố ý sử dụng thủ đoạn gian dối nhằm được cấp tín dụng hoặc chiếm đoạt tiền vay từ tổ chức tín dụng, trái với các quy định của pháp luật về hoạt động ngân hàng và tín dụng. Hành vi này tùy theo tính chất, mức độ có thể bị xử lý bằng một hoặc đồng thời nhiều hình thức: dân sự, hành chính và hình sự theo quy định của pháp luật Việt Nam.
Các hình thức gian lận tín dụng phổ biến bao gồm: cung cấp thông tin sai lệch về thu nhập, tài sản, mục đích vay vốn; giả mạo hồ sơ pháp lý như giấy tờ tùy thân, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, hợp đồng mua bán; lập doanh nghiệp "ma" hoặc sử dụng pháp nhân để vay vốn; thế chấp tài sản không thuộc quyền sở hữu; thông đồng với cán bộ tín dụng để được duyệt khoản vay trái quy định. Khi phát hiện gian lận, tổ chức tín dụng có quyền đình chỉ giải ngân, yêu cầu trả nợ trước hạn, thu hồi nợ và chuyển hồ sơ cho cơ quan công an để điều tra, truy tố theo quy định pháp luật. Mức xử phạt được xác định dựa trên giá trị thiệt hại thực tế gây ra, mức độ lỗi cố é và tính chất phức tạp của vụ việc.
Tại Việt Nam, nhiều vụ gian lận tín dụng quy mô lớn đã được phát hiện và xử lý nghiêm minh, điển hình như vụ án tại Ngân hàng Đông Á (giai đoạn 2014-2015) do Phạm Công Danh chỉ đạo gây thiệt hại hơn 9.000 tỷ đồng, hay vụ việc tại SCB liên quan đến bà Trương Mỹ Lan giai đoạn 2022-2023 với tổng thiệt hại lên đến hàng trăm nghìn tỷ đồng. Các đối tượng đã sử dụng dự án bất động sản "ma", báo cáo tài chính được "làm đẹp" hoặc lập chuỗi doanh nghiệp để vay hàng trăm tỷ đồng từ các ngân hàng thương mại cổ phần. Năm 2024, NHNN tiếp tục chỉ đạo các tổ chức tín dụng siết chặt quy trình thẩm định, tăng cường kiểm tra sau cho vay để hạn chế rủi ro gian lận.
Về khung pháp lý áp dụng, các văn bản pháp luật chính điều chỉnh gồm: Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định cụ thể tại Điều 174 về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản và Điều 175 về tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, với các mức phạt tù tương ứng theo giá trị tài sản chiếm đoạt. Nghị định 167/2013/NĐ-CP (sửa đổi tại Nghị định 88/2019/NĐ-CP) quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng. Ngoài ra, Thông tư 39/2016/TT-NHNN về hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng đối với khách hàng cũng quy định rõ nghĩa vụ cung cấp thông tin trung thực của khách hàng vay và trách nhiệm thẩm định của tổ chức tín dụng.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rõ ba khái niệm dễ nhầm lẫn: gian lận tín dụng (yếu tố cố ý, có thủ đoạn gian dối), vi phạm quy định cho vay (có thể do vô ý hoặc thiếu trách nhiệm của cán bộ tín dụng) và nợ xấu (hậu quả kinh doanh, không nhất thiết do gian lận). Đặc biệt, cần nhớ các ngưỡng giá trị tài sản để xác định khung hình phạt theo Điều 174 BLHS 2015: chiếm đoạt tài sản từ 500 triệu đồng trở lên có thể bị phạt tù từ 12 đến 20 năm hoặc tù chung thân. Ngoài ra, thí sinh cần nắm vững nguyên tắc xử lý đồng thời trách nhiệm hình sự và dân sự, theo đó bị cáo vẫn phải hoàn trả toàn bộ số tiền đã chiếm đoạt cho ngân hàng bên cạnh việc chịu hình phạt tù.