Giao dịch vượt thẩm quyền ngân hàng (ultra vires banking transaction) là giao dịch do cá nhân, tổ chức thực hiện khi không có thẩm quyền hoặc vượt quá phạm vi thẩm quyền được giao theo quy định pháp luật, điều lệ và quy chế nội bộ của ngân hàng. Theo nguyên tắc, giao dịch này có thể bị tuyên vô hiệu và không tự mình phát sinh hiệu lực pháp lý ràng buộc đối với tổ chức tín dụng, trừ trường hợp được ngân hàng chấp thuận, xác nhận sau hoặc người có thẩm quyền chuẩn y. Thuật ngữ "ultra vires" có nguồn gốc từ tiếng Latin, mang nghĩa "vượt quá quyền hạn", là khái niệm cốt lõi trong pháp luật ngân hàng nhằm bảo vệ lợi ích hợp pháp của ngân hàng và các bên liên quan.
Giao dịch vượt thẩm quyền phát sinh khi một cá nhân hành động vượt ra ngoài phạm vi quyền hạn được giao hoặc hoàn toàn không được ủy quyền trong các hoạt động ngân hàng như ký kết hợp đồng tín dụng, cấp bảo lãnh, mở tài khoản, chuyển tiền, ký séc hay các chứng từ có giá trị khác. Trong hoạt động ngân hàng, thẩm quyền được xác định dựa trên cấp bậc quản lý theo mô hình tổ chức, hạn mức phê duyệt tín dụng, phạm vi ủy quyền bằng văn bản, điều lệ ngân hàng và các quy chế nội bộ. Khi giao dịch vượt thẩm quyền xảy ra, nguyên tắc chung là giao dịch đó không có giá trị ràng buộc đối với ngân hàng, tuy nhiên pháp luật vẫn tạo cơ chế bảo vệ bên thứ ba ngay tình thông qua nguyên tắc "người thứ ba thiện thiện ngay tình". Để giao dịch phát sinh hiệu lực, cần có sự chuẩn y (ratification) của người có thẩm quyền hoặc văn bản chấp thuận sau của ngân hàng. Nếu giao dịch gây thiệt hại, ngân hàng có quyền yêu cầu người thực hiện vượt thẩm quyền bồi thường và chịu trách nhiệm kỷ luật, trách nhiệm pháp luật tùy theo tính chất vi phạm.
Ví dụ thực tế tại Việt Nam, một giám đốc chi nhánh ngân hàng thương mại cổ phần được phê duyệt hạn mức cấp tín dụng tối đa 20 tỷ đồng theo quy chế nội bộ, nhưng ông lại ký hợp đồng cho vay 50 tỷ đồng cho doanh nghiệp X. Phần giao dịch vượt thẩm quyền 30 tỷ đồng có thể bị tuyên vô hiệu theo quy định pháp luật. Một trường hợp khác là nhân viên ngân hàng tự ý ký séc hoặc chuyển tiền từ tài khoản khách hàng khi không được ủy quyền - đây cũng là giao dịch vượt thẩm quyền và có thể bị xử lý kỷ luật, thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự nếu có dấu hiệu chiếm đoạt tài sản. Thực tế cho thấy, các ngân hàng thương mại Việt Nam hiện nay thường xây dựng hệ thống phân cấp thẩm quyền chặt chẽ, quy định hạn mức cụ thể theo từng cấp và kiểm soát chéo nhằm hạn chế tối đa rủi ro phát sinh từ các giao dịch vượt thẩm quyền.
Về cơ sở pháp lý, giao dịch vượt thẩm quyền được điều chỉnh chủ yếu bởi Bộ luật Dân sự 2015, đặc biệt tại Điều 138 về điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự, Điều 140 và Điều 142 về giao dịch dân sự vô hiệu, cùng Điều 144 quy định cụ thể về giao dịch dân sự do người không có quyền đại diện xác lập, thực hiện. Luật các Tổ chức tín dụng năm 2010 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017 và 2024) quy định hệ thống thẩm quyền và hoạt động ngân hàng. Các thông tư hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam như Thông tư 39/2016/TT-NHNN về hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng cũng gián tiếp liên quan đến phạm vi thẩm quyền trong giao dịch tín dụng, đặt ra yêu cầu tuân thủ hệ thống kiểm soát nội bộ.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý rằng giao dịch vượt thẩm quyền không đồng nghĩa với vô hiệu tuyệt đối trong mọi trường hợp - pháp luật vẫn cho phép chuẩn y sau và bảo vệ bên thứ ba ngay tình. Cần phân biệt rõ ba trường hợp: giao dịch vượt thẩm quyền, giao dịch giả mạo và giao dịch do bị lừa dối để áp dụng đúng chế tài pháp lý tương ứng. Ngoài ra, ngay cả khi giao dịch bị tuyên vô hiệu, người thực hiện giao dịch vượt thẩm quyền vẫn có thể phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại, trách nhiệm kỷ luật lao động và trách nhiệm hình sự tùy theo mức độ vi phạm. Khi làm bài thi tình huống, thí sinh nên xác định rõ: người thực hiện giao dịch có thẩm quyền không, có vượt hạn mức không, có văn bản ủy quyền hợp lệ không và bên thứ ba có ngay tình hay không.