Hợp đồng cho thuê tài chính pháp lý là văn bản thỏa thuận bằng văn bản được ký kết giữa bên cho thuê tài chính (thường là công ty cho thuê tài chính, công ty tài chính hoặc tổ chức tín dụng được Ngân hàng Nhà nước cấp phép) và bên thuê tài chính (khách hàng cá nhân hoặc tổ chức, doanh nghiệp), trong đó bên cho thuê cam kết mua tài sản theo yêu cầu của bên thuê và cho bên thuê sử dụng tài sản đó trong một thời hạn nhất định, đổi lại bên thuê phải thanh toán tiền thuê theo các điều khoản đã thỏa thuận trong hợp đồng. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để điều chỉnh toàn bộ quan hệ giữa các bên trong hoạt động cho thuê tài chính, đảm bảo quyền và nghĩa vụ hợp pháp cho cả hai phía, đồng thời là căn cứ để giải quyết tranh chấp nếu phát sinh.
Hợp đồng cho thuê tài chính có những đặc điểm pháp lý riêng biệt so với hợp đồng cho thuê thông thường. Thứ nhất, quyền sở hữu tài sản vẫn thuộc về bên cho thuê trong suốt thời hạn hợp đồng, bên thuê chỉ có quyền sử dụng và khai thác tài sản để phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh. Thứ hai, thời hạn thuê thường khá dài, thường bao trùm phần lớn hoặc toàn bộ thời gian sử dụng kinh tế hữu ích của tài sản. Thứ ba, tổng số tiền thuê được tính toán để bên cho thuê thu hồi toàn bộ vốn đầu tư ban đầu và có lợi nhuận hợp lý. Hợp đồng phải quy định rõ ràng các nội dung gồm: đối tượng cho thuê, thời hạn thuê, số tiền thuê và phương thức thanh toán, quyền và nghĩa vụ của các bên, điều kiện chuyển giao quyền sở hữu khi kết thúc hợp đồng, cũng như trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi vi phạm và điều kiện thanh lý hợp đồng.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, hợp đồng cho thuê tài chính được các công ty cho thuê tài chính áp dụng rộng rãi để hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận tài sản sản xuất mà không cần bỏ ra số vốn lớn ngay từ đầu. Ví dụ, Công ty TNHH MTV Cho thuê tài chính Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (VCB Leasing) ký hợp đồng cho thuê tài chính máy móc thiết bị với một doanh nghiệp dệt may có giá trị hợp đồng khoảng 20 tỷ đồng trong thời hạn 7 năm, với điều khoản doanh nghiệp có quyền mua lại thiết bị với giá danh nghĩa khi kết thúc hợp đồng. Hay Công ty Cho thuê tài chính TNHH MTV Quốc tế Chailease (Việt Nam) cung cấp hợp đồng cho thuê tài chính xe ô tô, container cho các doanh nghiệp vận tải và logistics, giúp doanh nghiệp mở rộng quy mô hoạt động một cách hiệu quả.
Hợp đồng cho thuê tài chính pháp lý tại Việt Nam chịu sự điều chỉnh của nhiều văn bản pháp luật quan trọng, tạo thành hệ thống pháp lý chặt chẽ cho hoạt động này. Cụ thể, Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 (Luật TCTD 2024) quy định về điều kiện hoạt động cho thuê tài chính của các tổ chức tín dụng và chi nhánh ngân hàng nước ngoài. Nghị định 163/2006/NĐ-CP ngày 29/12/2006 về hoạt động cho thuê tài chính (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 10/2014/NĐ-CP) quy định chi tiết về hoạt động cho thuê tài chính, điều kiện đối với công ty cho thuê tài chính, quyền và nghĩa vụ của các bên. Bên cạnh đó, Bộ luật Dân sự 2015, Luật Thương mại 2005 và các thông tư hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cũng là cơ sở pháp lý quan trọng để ký kết, thực thi và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên trong hợp đồng cho thuê tài chính.
Khi ôn thi ngân hàng về hợp đồng cho thuê tài chính, cần lưu ý một số điểm quan trọng. Trước hết, phải phân biệt rõ giữa cho thuê tài chính (financial lease) và cho thuê hoạt động (operating lease) vì cách hạch toán và xử lý rất khác nhau. Hợp đồng cho thuê tài chính phải có đầy đủ các điều khoản cơ bản theo quy định tại Nghị định 163/2006/NĐ-CP và các văn bản hướng dẫn, nếu thiếu các yếu tố cấu thành thi hợp đồng có thể bị vô hiệu hoặc bị điều chỉnh theo quy định pháp luật chung. Cần nắm vững quy định về quyền sở hữu tài sản thuộc bên cho thuê, quyền mua lại tài sản của bên thuê khi kết thúc hợp đồng, cũng như thời hạn tối thiểu của hợp đồng cho thuê tài chính theo quy định hiện hành. Đặc biệt, cần chú ý đến quy định về xử lý tài sản khi bên thuê vi phạm nghĩa vụ thanh toán và quyền thu hồi tài sản của bên cho thuê.