Khởi kiện hành chính tại Tòa án nhân dân là quyền của cá nhân, tổ chức khi có căn cứ cho rằng quyết định hành chính, hành vi hành chính hoặc quyết định kỷ luật buộc thôi việc của cơ quan hành chính nhà nước, trong đó có cơ quan ngân hàng nhà nước, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của mình thì có quyền yêu cầu Tòa án nhân dân bảo vệ bằng cách hủy bỏ, sửa đổi hoặc buộc chấm dứt hành vi vi phạm. Trong lĩnh vực ngân hàng, đây là cơ chế pháp lý quan trọng để các chủ thể bị tác động bởi quyết định của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam có thể yêu cầu cơ quan tư pháp xem xét tính hợp pháp của quyết định đó.
Để thực hiện quyền khởi kiện hành chính, người khởi kiện phải gửi đơn khởi kiện đến Tòa án nhân dân có thẩm quyền theo quy định của pháp luật tố tụng hành chính. Thẩm quyền giải quyết các vụ án hành chính thuộc về Tòa án nhân dân cấp huyện hoặc Tòa án nhân dân cấp tỉnh tùy thuộc vào tính chất, mức độ của vụ án và đối tượng khởi kiện. Điều kiện tiên quyết là cá nhân, tổ chức phải thực hiện quyền khiếu nại hành chính trước đó, trừ một số trường hợp đặc biệt theo quy định tại Điều 120 Luật Tố tụng hành chính năm 2015. Sau khi nhận được quyết định giải quyết khiếu nại mà vẫn không đồng ý hoặc quá thời hạn giải quyết mà không nhận được phản hồi thì người khởi kiện mới có quyền gửi đơn đến Tòa án. Quá trình giải quyết vụ án được thực hiện theo trình tự, thủ tục tố tụng hành chính, đảm bảo tính khách quan, công bằng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên. Bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật và buộc cơ quan hành chính, tổ chức, cá nhân có liên quan phải thi hành.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, khởi kiện hành chính đã phát sinh trong nhiều trường hợp cụ thể. Khi Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ra quyết định thu hồi giấy phép hoạt động của một tổ chức tín dụng mà tổ chức này cho rằng quyết định trái pháp luật hoặc không đúng trình tự thủ tục thì có quyền khởi kiện tại Tòa án nhân dân cấp tỉnh. Các quyết định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ, ngân hàng như vi phạm về tỷ giá, lãi suất, hoạt động ngoại hối cũng có thể bị khởi kiện nếu đối tượng xử phạt không đồng ý với quyết định đó. Bên cạnh đó, các cá nhân bị từ chối cấp chứng chỉ hành nghề hoạt động ngân hàng hoặc tổ chức bị từ chối cấp, thu hồi giấy phép thành lập cũng có thể sử dụng quyền khởi kiện hành chính khi có căn cứ cho rằng quyết định từ chối trái pháp luật. Thời gian qua, nhiều vụ án hành chính liên quan trực tiếp đến lĩnh vực ngân hàng đã được đưa ra xét xử công khai tại Tòa án nhân dân cấp tỉnh trên cả nước.
Về cơ sở pháp lý, quyền khởi kiện hành chính được quy định cụ thể tại Điều 118 và các điều khoản liên quan của Luật Tố tụng hành chính năm 2015. Luật Khiếu nại năm 2011 quy định rõ thủ tục khiếu nại hành chính - điều kiện tiên quyết trước khi khởi kiện tại Tòa án. Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam 2010, Luật Các tổ chức tín dụng 2024 cùng các Nghị định, Thông tư hướng dẫn có liên quan cũng là cơ sở pháp lý quan trọng để xác định tính hợp pháp của các quyết định hành chính trong lĩnh vực ngân hàng. Nghị quyết 02/2016/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng pháp luật về giải quyết các vụ án hành chính cũng cần được tham khảo trong quá trình giải quyết tranh chấp.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý một số điểm trọng tâm sau đây. Thứ nhất, phân biệt rõ giữa khiếu nại hành chính - gửi đơn đến chính cơ quan ban hành quyết định, và khởi kiện hành chính - gửi đơn đến Tòa án nhân dân. Thứ hai, nắm vững các điều kiện khởi kiện: phải có quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính bị cho là trái pháp luật, đã thực hiện thủ tục khiếu nại trước đó theo quy định. Thứ ba, thời hiệu khởi kiện là 30 ngày hoặc 60 ngày tùy trường hợp cụ thể, kể từ ngày nhận được quyết định giải quyết khiếu nại hoặc từ ngày hết thời hạn giải quyết khiếu nại theo quy định. Thứ tư, đối tượng bị kiện thường là cơ quan hành chính nhà nước, trong đó có Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, các Chi nhánh Ngân hàng Nhà nước, các Cục, Vụ thuộc Ngân hàng Nhà nước có thẩm quyền ban hành quyết định hành chính bị kiện. Thứ năm, cần chú ý phân biệt giữa tranh chấp hành chính với tranh chấp dân sự có liên quan đến hoạt động ngân hàng để xác định đúng thẩm quyền Tòa án giải quyết.