Mức phạt vi phạm ngân hàng là khoản tiền phạt hành chính mà các tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm phải nộp vào ngân sách nhà nước khi thực hiện các hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ, ngân hàng, ngoại hối và hoạt động của các tổ chức tín dụng. Đây là biện pháp chế tài do cơ quan có thẩm quyền áp dụng nhằm răn đe, phòng ngừa và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật trong hoạt động ngân hàng, đảm bảo trật tự, kỷ cương và an toàn hoạt động của hệ thống ngân hàng.
Cách thức áp dụng mức phạt được xác định dựa trên tính chất, mức độ vi phạm, hậu quả thực tế gây ra và đối tượng vi phạm cụ thể. Đối với tổ chức tín dụng, mức phạt thường cao hơn rất nhiều so với cá nhân vi phạm, có thể lên đến hàng tỷ đồng tùy theo loại hành vi vi phạm. Các hình thức xử phạt bao gồm phạt tiền, tước giấy phép, đình chỉ hoạt động, thu hồi giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh, và các biện pháp khắc phục hậu quả như buộc thu hồi vốn, buộc tái cơ cấu, buộc chấm dứt hoạt động. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam là cơ quan chủ yếu có thẩm quyền xử phạt đối với các vi phạm trong lĩnh vực ngân hàng thông qua hệ thống Thanh tra, giám sát ngân hàng.
Trong thực tế tại Việt Nam, đã có nhiều trường hợp tổ chức tín dụng bị xử phạt vì vi phạm các tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu, cho vay vượt giới hạn, vi phạm quy định về tỷ giá, ngoại hối, hoặc thực hiện các giao dịch không đúng quy định phòng chống rửa tiền. Ví dụ, các ngân hàng thương mại có thể bị phạt hàng trăm triệu đến hàng tỷ đồng khi vi phạm quy định về lãi suất huy động vốn, tỷ lệ sử dụng vốn ngắn hạn cho vay trung dài hạn, hoặc không tuân thủ quy trình thẩm định tín dụng. Năm 2023, Ngân hàng Nhà nước đã xử phạt nhiều ngân hàng với tổng số tiền phạt lên đến hàng chục tỷ đồng vì các vi phạm liên quan đến hoạt động cho vay, quản trị rủi ro và tuân thủ quy định nội bộ.
Về mặt pháp lý, khung chế tài chính được quy định chủ yếu tại Nghị định số 88/2019/NĐ-CP ngày 14/11/2019 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng, và Nghị định số 95/2023/NĐ-CP ngày 01/8/2023 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 88/2019/NĐ-CP. Bên cạnh đó, các văn bản liên quan bao gồm Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam 2010, Luật Các tổ chức tín dụng 2010 (sửa đổi, bổ sung 2017), Bộ luật Hình sự 2015 đối với các trường hợp vi phạm nghiêm trọng chuyển hóa thành tội phạm hình sự, cùng các Thông tư hướng dẫn thi hành của Ngân hàng Nhà nước.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rõ giữa xử phạt vi phạm hành chính và xử lý hình sự trong lĩnh vực ngân hàng, bởi ranh giới này được xác định bằng mức độ thiệt hại thực tế. Cần nắm vững mức phạt tối đa đối với tổ chức và cá nhân theo từng nhóm hành vi vi phạm, thẩm quyền xử phạt của các cấp từ Thanh tra viên đến Thống đốc Ngân hàng Nhà nước, cũng như thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính theo quy định của Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012. Đặc biệt, cần chú ý đến nguyên tắc một hành vi vi phạm hành chính chỉ bị xử phạt một lần và nguyên tắc không xử phạt khi hành vi đã kết thúc quá thời hiệu quy định.