Ngân sách phụ thu là gì?

Ngân sách phụ thu là gì?

Ngân sách phụ thu (tiếng Anh: Supplementary Budget) là một khái niệm quan trọng trong lĩnh vực tài chính công, được hiểu là dự toán ngân sách nhà nước bổ sung do Quốc hội thông qua trong năm tài chính, nhằm điều chỉnh những biến động lớn về nguồn thu hoặc nhiệm vụ chi phát sinh ngoài dự kiến so với ngân sách chính thức đã được phê duyệt từ đầu năm. Đây là công cụ pháp lý đặc biệt, mang tính chất "cứu cánh" cho Chính phủ trong những tình huống bất thường mà dự toán ban đầu không thể lường trước được, chẳng hạn như thiên tai, dịch bệnh, khủng hoảng kinh tế, hoặc biến động mạnh về giá cả hàng hóa toàn cầu.

Cơ chế hoạt động của ngân sách phụ thu dựa trên nguyên tắc cân đối thu chi và tính bền vững tài khóa. Khi trong quá trình thực hiện ngân sách phát sinh những yếu tố mới, Chính phủ sẽ trình Quốc hội xem xét, thẩm tra và thông qua một ngân sách bổ sung. Ngân sách phụ thu có thể bao gồm việc tăng thu, giảm thu, tăng chi hoặc kết hợp đồng thời cả hai phía so với dự toán gốc. Quy trình xây dựng và thông qua ngân sách phụ thu phải tuân thủ nghiêm ngặt trình tự lập, thẩm tra, quyết định tương tự như ngân sách chính thức, đảm bảo tính dân chủ, minh bạch và có sự giám sát chặt chẽ từ cơ quan lập pháp.

Điểm khác biệt cốt lõi giữa ngân sách phụ thu và các biện pháp điều hành linh hoạt khác nằm ở tính pháp lý. Nếu như các quyết định điều chỉnh ngân sách thông thường có thể do Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ hoặc Bộ Tài chính ban hành, thì ngân sách phụ thu chỉ được coi là hợp pháp khi có Nghị quyết của Quốc hội thông qua. Đây là biểu hiện rõ nét của nguyên tắc kiểm soát quyền lực trong quản lý tài chính công, đảm bảo rằng mọi khoản thu - chi lớn của Nhà nước đều phải được sự chấp thuận từ cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân. Tại Việt Nam, cơ sở pháp lý chính là Điều 19 Luật Ngân sách nhà nước 2015 (Luật số 83/2015/QH13) cùng các văn bản hướng dẫn thi hành như Nghị định 163/2016/NĐ-CP.

Thuật ngữ tiếng Anh: Supplementary budget Lĩnh vực: Thuế & Tài chính công

Đặc điểm và phân loại

Ngân sách phụ thu có những đặc điểm nhận biết rất rõ ràng mà người học cần nắm vững để tránh nhầm lẫn với các hình thức điều chỉnh ngân sách khác. Dưới đây là bảng phân loại chi tiết:

Phân loại ngân sách phụ thu theo mục đích điều chỉnh:

• Ngân sách phụ thu tăng chi: Áp dụng khi phát sinh nhiệm vụ chi mới ngoài dự kiến, ví dụ như chi phí phòng chống thiên tai, dịch bệnh, hoặc đầu tư công khẩn cấp cho các dự án trọng điểm quốc gia. Trong trường hợp này, Chính phủ thường phải tìm nguồn thu bổ sung từ phát hành trái phiếu Chính phủ, vay ODA, hoặc sử dụng nguồn dự phòng ngân sách.

• Ngân sách phụ thu giảm thu: Áp dụng khi Chính phủ muốn kích cầu nền kinh tế bằng cách giảm thuế VAT, thuế thu nhập doanh nghiệp, hoặc miễn giảm các khoản phí, lệ phí. Hình thức này thường được sử dụng trong giai đoạn suy thoái kinh tế để hỗ trợ doanh nghiệp và người dân.

• Ngân sách phụ thu tăng thu: Áp dụng khi nguồn thu thực tế vượt dự toán đáng kể, Chính phủ muốn đưa phần thu tăng thêm vào dự toán để thực hiện các nhiệm vụ chi mới hoặc trả nợ.

• Ngân sách phụ thu kết hợp: Vừa điều chỉnh tăng/giảm thu, vừa điều chỉnh tăng/giảm chi, đảm bảo cân đối tổng thể ngân sách.

Phân loại theo phạm vi tác động:

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Để minh họa rõ hơn tác động của ngân sách phụ thu đối với hoạt động ngân hàng, dưới đây là một số ví dụ thực tế có số liệu cụ thể:

Ví dụ 1: Tác động qua kênh trái phiếu Chính phủ

Năm 2020, khi đại dịch Covid-19 bùng phát, Chính phủ đã trình Quốc hội thông qua ngân sách phụ thu với tổng giá trị khoảng 30.000 tỷ đồng cho công tác phòng chống dịch và hỗ trợ người dân, doanh nghiệp. Để huy động nguồn vốn này, Kho bạc Nhà nước đã tăng phát hành trái phiếu Chính phủ. Ngân hàng A — một trong những ngân hàng thương mại cổ phần lớn nhất Việt Nam — đã tham gia mua vào khoảng 5.200 tỷ đồng trái phiếu Chính phủ trong năm 2020, tăng 35% so với năm 2019. Lợi suất trái phiếu Chính phủ kỳ hạn 10 năm giảm từ mức 4,8%/năm xuống còn 2,8%/năm, tạo cơ hội cho Ngân hàng A tối ưu hóa danh mục tài sản có lãi suất ổn định.

Ví dụ 2: Tác động qua chính sách giảm thuế

Trong năm 2022, Chính phủ đã trình Quốc hội thông qua Nghị quyết về ngân sách phụ thu, trong đó có nội dung giảm 2% thuế VAT cho một số nhóm hàng hóa, dịch vụ trong 6 tháng cuối năm. Chính sách này khiến nguồn thu ngân sách nhà nước giảm khoảng 21.000 tỷ đồng, đồng thời kích thích tiêu dùng và hoạt động sản xuất kinh doanh. Hệ quả là dòng tiền gửi tại Ngân hàng B tăng 12% so với cùng kỳ năm trước, đạt mức 580.000 tỷ đồng tiền gửi khách hàng cá nhân vào cuối năm 2022. Ngân hàng B đã sử dụng nguồn vốn tăng thêm này để mở rộng cho vay bất động sản và tiêu dùng, với mức tăng trưởng tín dụng đạt 14,5% trong năm.

Ví dụ 3: Tác động qua gói hỗ trợ lãi suất

Năm 2023, Chính phủ thông qua ngân sách phụ thu khoảng 40.000 tỷ đồng để triển khai Chương trình cho vay hỗ trợ lãi suất 2%/năm cho doanh nghiệp. Trong đó, Ngân hàng A được phân bổ hạn mức 8.500 tỷ đồng. Đến hết quý III/2023, Ngân hàng A đã giải ngân được 6.200 tỷ đồng cho hơn 1.500 khách hàng doanh nghiệp vừa và nhỏ, góp phần giảm chi phí vốn trung bình của doanh nghiệp từ 9,5%/năm xuống còn 7,5%/năm. Đây là minh chứng rõ nét cho việc ngân sách phụ thu có thể tạo ra "cú hích" tài chính lan tỏa đến toàn bộ nền kinh tế.

Ví dụ 4: Phản ứng của thị trường trái phiếu doanh nghiệp

Khi ngân sách phụ thu được công bố, thị trường tài chính thường có những phản ứng tâm lý. Năm 2021, khi Chính phủ công bố kế hoạch ngân sách phụ thu tăng chi mạnh, giá trị giao dịch trái phiếu doanh nghiệp trên thị trường thứ cấp tại Ngân hàng Chứng khoán C (một công ty con của Ngân hàng A) đã tăng 28% chỉ trong vòng một tháng. Điều này cho thấy nhà đầu tư đánh giá cao tính minh bạch và khả năng quản lý tài khóa của Chính phủ thông qua công cụ ngân sách phụ thu.

Ngân sách phụ thu trong các ngôn ngữ khác

Câu hỏi thường gặp

Ngân sách phụ thu khác gì ngân sách điều chỉnh?

Ngân sách phụ thu chỉ được thông qua khi Quốc hội ban hành Nghị quyết và có tính pháp lý cao nhất, áp dụng khi có biến động lớn về thu chi so với dự toán gốc. Trong khi đó, ngân sách điều chỉnh có thể do Chính phủ hoặc Thủ tướng Chính phủ quyết định thông qua các văn bản hành chính, áp dụng cho những điều chỉnh nhỏ, không làm thay đổi căn bản cân đối ngân sách. Nói cách khác, ngân sách phụ thu là "phiên bản nâng cấp" của ngân sách điều chỉnh, có giá trị pháp lý mạnh hơn và phạm vi tác động rộng hơn.

Khi nào cần biết về Ngân sách phụ thu?

Người làm trong ngành ngân hàng cần nắm vững kiến thức về ngân sách phụ thu khi tham gia các kỳ thi tuyển dụng vào vị trí chuyên viên quan hệ khách hàng doanh nghiệp, chuyên viên phân tích tín dụng, hay chuyên viên phát triển sản phẩm trái phiếu. Ngoài ra, kiến thức này còn cần thiết khi tư vấn cho khách hàng doanh nghiệp về các chính sách ưu đãi thuế, gói hỗ trợ lãi suất, hoặc khi phân tích tác động của chính sách tài khóa đến môi trường kinh doanh và dòng tiền của ngân hàng.

Ngân sách phụ thu ảnh hưởng thế nào đến khách hàng?

Đối với khách hàng cá nhân, ngân sách phụ thu giảm thuế giúp tăng thu nhập thực tế, kích thích tiêu dùng và gửi tiết kiệm. Đối với khách hàng doanh nghiệp, các gói hỗ trợ lãi suất, giảm thuế VAT hoặc thuế thu nhập doanh nghiệp giúp giảm chi phí vốn, cải thiện dòng tiền. Ngân hàng cũng được hưởng lợi gián tiếp khi nhu cầu tín dụng tăng, tỷ lệ nợ xấu giảm nhờ doanh nghiệp có thêm nguồn lực tài chính để duy trì hoạt động sản xuất kinh doanh.

Tổng kết

Ngân sách phụ thu là một trong những công cụ quan trọng nhất trong quản lý tài chính công, giúp Chính phủ chủ động ứng phó với các biến động kinh tế - xã hội bất thường mà vẫn đảm bảo nguyên tắc cân đối thu chi và tính bền vững tài khóa. Đối với ngành ngân hàng, việc hiểu rõ cơ chế hoạt động của ngân sách phụ thu không chỉ giúp chuyên viên ngân hàng vượt qua các câu hỏi thi tuyển mà còn hỗ trợ trực tiếp trong công việc tư vấn tài chính, phân tích tín dụng và phát triển kinh doanh. Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu ngày càng biến động phức tạp, ngân sách phụ thu sẽ tiếp tục đóng vai trò "phanh an toàn" và "bệ phóng" cho nền kinh tế Việt Nam, đòi hỏi mỗi chuyên viên ngân hàng cần trang bị kiến thức vững vàng về thuật ngữ này.