Phong tỏa tài khoản và đóng băng tài khoản là hai thuật ngữ thường bị sử dụng thay thế cho nhau trong thực tiễn ngân hàng, nhưng về bản chất pháp lý đây là hai biện pháp hoàn toàn khác nhau. Phong tỏa tài khoản là biện pháp ngăn chặn giao dịch trên tài khoản theo yêu cầu hoặc quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền như Tòa án, Cơ quan thi hành án dân sự, Cơ quan điều tra, Thanh tra, Kiểm toán nhà nước hoặc Ngân hàng Nhà nước. Đóng băng tài khoản là biện pháp tạm dừng giao dịch do chính ngân hàng nơi mở tài khoản quyết định, nhằm kiểm soát rủi ro hoặc bảo vệ quyền lợi của chủ tài khoản và của ngân hàng.
Về bản chất pháp lý, phong tỏa tài khoản mang tính chất cưỡng chế nhà nước, có hiệu lực bắt buộc đối với ngân hàng khi nhận được văn bản hợp pháp từ cơ quan có thẩm quyền. Ngân hàng có trách nhiệm thi hành ngay lập tức mà không được phép từ chối trừ trường hợp văn bản không đúng thẩm quyền hoặc không đúng thủ tục. Phạm vi phong tỏa có thể toàn bộ hoặc một phần số dư tài khoản, tùy thuộc vào nội dung quyết định. Ngược lại, đóng băng tài khoản là biện pháp quản trị nội bộ của ngân hàng, thường được áp dụng khi phát hiện giao dịch bất thường, nghi ngờ gian lận, vi phạm điều khoản hợp đồng, hoặc khi chủ tài khoản cung cấp thông tin chưa đầy đủ theo quy định phòng chống rửa tiền. Ngân hàng có quyền chủ động và chấm dứt biện pháp đóng băng khi các vấn đề được giải quyết mà không cần sự can thiệp của cơ quan bên ngoài.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, phong tỏa tài khoản thường xuất hiện trong các vụ án dân sự có tranh chấp hợp đồng tín dụng, các vụ án hình sự liên quan đến lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc rửa tiền, hoặc khi thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính về thuế. Ví dụ, khi khách hàng vay vốn tại ngân hàng A không trả nợ đúng hạn và bị Tòa án tuyên thua kiện, Cơ quan thi hành án dân sự sẽ gửi quyết định phong tỏa tài khoản đến ngân hàng A để đảm bảo thi hành án. Đối với đóng băng tài khoản, ngân hàng có thể tạm khóa tài khoản khi khách hàng chưa cập nhật CCCD theo Quyết định 2345/QĐ-NHNN, hoặc khi hệ thống phát hiện giao dịch chuyển tiền lớn bất thường có dấu hiệu lừa đảo theo quy trình giám sát nội bộ.
Về cơ sở pháp lý, phong tỏa tài khoản được quy định tại Luật Các tổ chức tín dụng 2010 sửa đổi bổ sung năm 2017, Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, Luật Thi hành án dân sự 2008 sửa đổi bổ sung năm 2014 và 2022. Riêng lĩnh vực phòng chống rửa tiền, việc tạm dừng giao dịch được quy định tại Luật Phòng, chống rửa tiền 2012 sửa đổi bổ sung năm 2022 và các thông tư hướng dẫn của NHNN. Đóng băng tài khoản chủ yếu dựa trên hợp đồng mở tài khoản giữa khách hàng và ngân hàng, kết hợp với Thông tư 17/2019/TT-NHNN quy định về an toàn, bảo mật trong hoạt động ngân hàng điện tử.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần ghi nhớ rõ sự khác biệt cốt lõi: phong tỏa tài khoản mang tính chất cưỡng chế từ bên ngoài, có căn cứ pháp lý là quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, thời hạn phong tỏa thường theo văn bản và có thể kéo dài cho đến khi có quyết định giải tỏa; đóng băng tài khoản mang tính chất nội bộ tự quản, dựa trên quy chế của từng ngân hàng, có thể kéo dài từ vài giờ đến khi khách hàng hoàn tất nghĩa vụ xác minh thông tin. Trong các đề thi, thí sinh cần chú ý phân biệt hai khái niệm này vì đây là điểm hay xuất hiện trong câu hỏi về pháp lý ngân hàng và phòng chống rửa tiền.