Quỹ bình ổn là một công cụ tài chính công do Nhà nước thành lập và quản lý, có chức năng điều tiết, làm giảm mức độ biến động giá của các mặt hàng thiết yếu trên thị trường, từ đó bảo vệ lợi ích hợp pháp của cả người tiêu dùng lẫn doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh. Quỹ hoạt động theo cơ chế bù trừ giữa các chu kỳ giá, tích lũy khi giá thấp và chi ra khi giá cao nhằm giữ cho giá bán lẻ được ổn định ở mức hợp lý, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô và an sinh xã hội.
Nguyên lý hoạt động của Quỹ bình ổn dựa trên việc trích lập từ các nguồn thu của doanh nghiệp hoặc ngân sách nhà nước khi giá thị trường ở mức thấp hoặc bình thường, tạo thành nguồn dự phòng tài chính. Khi giá thị trường tăng cao vượt ngưỡng định trước, Quỹ sẽ chi ra để bù đắp phần chênh lệch cho doanh nghiệp, giúp giá bán không tăng đột biến và giảm tác động tiêu cực đến người tiêu dùng. Ngược lại, khi giá giảm sâu dưới ngưỡng nhất định, doanh nghiệp tiếp tục trích nộp vào Quỹ để tái tích lũy. Cơ chế này đòi hỏi sự quản lý minh bạch, kiểm toán định kỳ và sự giám sát chặt chẽ từ các cơ quan chức năng như Bộ Tài chính, Bộ Công Thương và Kiểm toán Nhà nước.
Ở Việt Nam, ví dụ điển hình và phổ biến nhất là Quỹ bình ổn giá xăng dầu - công cụ then chốt giúp giá bán lẻ xăng dầu trong nước biến động "êm" hơn so với giá thế giới, nhất là trong các giai đoạn giá dầu thế giới tăng mạnh như năm 2022. Theo đó, các thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu có nghĩa vụ trích lập Quỹ khi giá thế giới thấp và được sử dụng Quỹ khi giá thế giới tăng cao. Bên cạnh đó, Quỹ bình ổn còn được áp dụng trong một số chương trình mua tạm trữ nông sản như lúa gạo nhằm hỗ trợ nông dân trong vụ thu hoạch rộ và đảm bảo an ninh lương thực quốc gia.
Về cơ sở pháp lý, hoạt động của Quỹ bình ổn giá xăng dầu được quy định chặt chẽ tại Nghị định 84/2009/NĐ-CP, sau đó được kế thừa và phát triển qua Nghị định 95/2020/NĐ-CP và Nghị định 83/2023/NĐ-CP về kinh doanh xăng dầu, kèm theo các Thông tư hướng dẫn liên tịch giữa Bộ Tài chính và Bộ Công Thương. Quỹ do Bộ Tài chính quản lý thống nhất về tài chính, các doanh nghiệp đầu mối quản lý nghiệp vụ và chịu sự giám sát của Kiểm toán Nhà nước. Số dư Quỹ phải được công khai, minh bạch để đảm bảo tính công bằng và hiệu quả của công cụ điều tiết.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ Quỹ bình ổn với Quỹ dự trữ tài chính nhà nước hay Quỹ phát triển khoa học công nghệ về bản chất: Quỹ bình ổn mang tính điều tiết giá cả theo chu kỳ ngắn hạn, trong khi các quỹ khác phục vụ mục tiêu chiến lược dài hạn. Cần nắm vững cơ chế trích lập - chi sử dụng Quỹ (đặc biệt nguồn hình thành chủ yếu từ doanh nghiệp, không phải từ ngân sách nhà nước đối với Quỹ bình ổn xăng dầu), vai trò của Quỹ trong chính sách an sinh xã hội và ổn định kinh tế vĩ mô - đây là nội dung thường xuất hiện trong các đề thi về tài chính công, chính sách giá và điều hành kinh tế.