Quyền nhận nợ trước ngân hàng là quyền hợp pháp của ngân hàng (hoặc tổ chức tín dụng) được ưu tiên thanh toán khoản nợ từ tài sản bảo đảm của khách hàng khi khách hàng không thực hiện nghĩa vụ trả nợ đúng hạn. Quyền này phát sinh từ việc ngân hàng nhận bảo đảm bằng tài sản theo các hình thức như thế chấp, cầm cố hoặc đặt cọc, và được xác lập thông qua hợp đồng bảo đảm có hiệu lực pháp lý. Đây là một trong những cơ chế bảo vệ quyền lợi quan trọng nhất của ngân hàng trong hoạt động cho vay, giúp giảm thiểu rủi ro tín dụng.
Theo quy định pháp luật Việt Nam, khi ngân hàng cho vay có bảo đảm bằng tài sản, tài sản bảo đảm đó sẽ được dùng để thanh toán nghĩa vụ nợ cho ngân hàng trước khi phân chia cho các chủ nợ khác. Thứ tự ưu tiên giữa các chủ nợ có bảo đảm được xác định theo thời điểm đăng ký giao dịch bảo đảm tại cơ quan có thẩm quyền, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác về thứ tự ưu tiên đặc biệt. Khi xử lý tài sản bảo đảm, ngân hàng có quyền yêu cầu bên bảo đảm giao tài sản, hoặc tự mình bán tài sản theo thỏa thuận, hoặc yêu cầu Tòa án hoặc trọng tài giải quyết. Trường hợp tài sản bảo đảm không đủ để trang trải khoản nợ, phần thiếu hụt sẽ được xếp vào nhóm nợ không có bảo đảm và ngân hàng sẽ đòi theo quy định chung.
Ví dụ thực tế trong ngân hàng Việt Nam: Khi khách hàng cá nhân vay mua nhà tại Vietcombank với hợp đồng thế chấp căn nhà đó, ngân hàng sẽ đăng ký thế chấp tại Văn phòng đăng ký đất đai. Nếu khách hàng không trả được nợ, Vietcombank có quyền ưu tiên nhận tiền từ việc bán đấu giá căn nhà trước các chủ nợ không có bảo đảm khác như nhà cung cấp vật liệu xây dựng hay các khoản vay tín chấp từ tổ chức tài chính khác. Một trường hợp khác là doanh nghiệp X thế chấp nhà máy cho BIDV để vay vốn sản xuất, sau đó tiếp tục thế chấp cùng tài sản đó cho Techcombank; lúc này BIDV với giao dịch bảo đảm được đăng ký trước sẽ có quyền ưu tiên nhận tiền thanh toán nợ trước Techcombank.
Về cơ sở pháp lý, quyền nhận nợ trước của ngân hàng được quy định chủ yếu tại Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 292, Điều 317 về xử lý tài sản bảo đảm và thứ tự ưu tiên thanh toán), Luật Các tổ chức tín dụng 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), Nghị định 21/2021/NĐ-CP quy định thi hành Bộ luật Dân sự về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ, và các Thông tư hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Ngoài ra, Luật Phá sản 2014 cũng quy định cụ thể về thứ tự phân chia tài sản khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, trong đó các khoản nợ có bảo đảm được ưu tiên xử lý trước.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý rằng quyền ưu tiên này chỉ phát sinh khi giao dịch bảo đảm được đăng ký hợp lệ hoặc có hiệu lực đối kháng với bên thứ ba theo quy định pháp luật. Cần phân biệt rõ giữa thứ tự ưu tiên theo thời điểm đăng ký và thứ tự ưu tiên đặc biệt do pháp luật quy định (ví dụ: nghĩa vụ cấp dưỡng, tiền lương, bảo hiểm xã hội được ưu tiên thanh toán trước cả nghĩa vụ có bảo đảm). Ngoài ra, thí sinh cần nắm vững các hình thức xử lý tài sản bảo đảm bao gồm: bán đấu giá, nhận chính tài sản để thay thế nghĩa vụ, hoặc yêu cầu bên thứ ba mua lại tài sản theo thỏa thuận, đây là những nội dung thường xuyên xuất hiện trong các đề thi về tín dụng ngân hàng.