Quyết định phong tỏa tài sản ngân hàng là văn bản hành chính hoặc tư pháp do cơ quan có thẩm quyền ban hành, yêu cầu ngân hàng (tổ chức tín dụng) tạm dừng mọi giao dịch rút, chuyển, sử dụng đối với số tiền, tài sản, giấy tờ có giá trên tài khoản hoặc hợp đồng tiền gửi của cá nhân, tổ chức bị nghi ngờ liên quan đến vi phạm pháp luật. Đây là biện pháp ngăn chặn mang tính cưỡng chế, được áp dụng trong nhiều trường hợp như điều tra hình sự, thi hành án dân sự, trốn thuế, rửa tiền, tài trợ khủng bố hoặc các giao dịch đáng ngờ theo quy định phòng chống rửa tiền.
Khi nhận được quyết định phong tỏa, ngân hàng có nghĩa vụ thi hành ngay và đầy đủ nội dung quyết định theo đúng phạm vi, thời hạn và đối tượng được nêu trong văn bản. Quyết định có thể phong tỏa toàn bộ hoặc một phần số dư tài khoản, có thể giới hạn theo số tiền cụ thể hoặc theo thời gian nhất định. Trong quá trình phong tỏa, chủ tài khoản vẫn có thể được nhận tiền vào nhưng không được rút ra, chuyển đi hoặc thực hiện các giao dịch thanh toán. Ngân hàng phải bảo mật thông tin về quyết định phong tỏa, đồng thời có quyền yêu cầu cơ quan ban hành cung cấp văn bản chính thức, xác minh tính hợp pháp của quyết định trước khi chấp hành. Sau khi hết thời hạn phong tỏa hoặc có quyết định giải tỏa, ngân hàng phải khôi phục quyền giao dịch cho khách hàng.
Tại Việt Nam, các trường hợp phong tỏa phổ biến bao gồm: Cơ quan điều tra (Công an, Viện Kiểm sát) phong tỏa tài khoản nghi phạm trong vụ án hình sự về lừa đảo, chiếm đoạt tài sản, ma túy, tham nhũng. Cơ quan thi hành án dân sự phong tỏa để đảm bảo thi hành án, ví dụ như tranh chấp hợp đồng vay giữa cá nhân với ngân hàng. Cơ quan thuế phong tỏa tài khoản của doanh nghiệp nợ thuế kéo dài. Cơ quan thanh tra, Ngân hàng Nhà nước phong tỏa trong trường hợp tổ chức tín dụng vi phạm tỷ lệ an toàn vốn hoặc bị kiểm soát đặc biệt. Đơn cử, năm 2023, nhiều vụ việc liên quan đến lừa đảo qua mạng đã được các ngân hàng phối hợp với cơ quan công an phong tỏa kịp thời tài khoản nhận tiền lừa đảo, giúp thu hồi hàng trăm tỷ đồng cho nạn nhân.
Về cơ sở pháp lý, quyết định phong tỏa tài sản ngân hàng được quy định tại nhiều văn bản quan trọng: Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 (Điều 109, 110 về biện pháp ngăn chặn, phong tỏa tài sản); Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Thi hành án dân sự 2008 (sửa đổi, bổ sung) quy định về biện pháp bảo đảm, cưỡng chế thi hành án; Luật Phòng, chống rửa tiền 2022 (Điều 28) và Nghị định 22/2023/NĐ-CP quy định chi tiết về đình chỉ giao dịch, phong tỏa tài khoản khi phát hiện giao dịch đáng ngờ; Luật Quản lý thuế 2019 (Điều 92) về biện pháp cưỡng chế thuế. Ngoài ra, Thông tư 17/2019/TT-NHNN hướng dẫn về hoạt động thẻ ngân hàng cũng đề cập đến việc tạm khóa, phong tỏa thẻ khi có yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ các khái niệm: phong tỏa tài sản, đình chỉ giao dịch, tạm khóa tài khoản và phong tỏa tài khoản. Phong tỏa thường do cơ quan tư pháp, hành chính yêu cầu và mang tính cưỡng chế, trong khi đình chỉ giao dịch có thể do chính ngân hàng thực hiện khi phát hiện dấu hiệu rửa tiền, gian lận. Lưu ý quan trọng: ngân hàng chỉ được phong tỏa khi có quyết định bằng văn bản của cơ quan có thẩm quyền, không được tự ý phong tỏa khi chưa có căn cứ pháp lý rõ ràng; đồng thời phải thông báo cho khách hàng biết trong thời hạn hợp lý (trừ trường hợp đặc biệt theo yêu cầu của cơ quan điều tra). Nắm vững quy trình và phân biệt thẩm quyền ban hành quyết định phong tỏa là nội dung thường xuyên xuất hiện trong các đề thi về pháp lý ngân hàng và tuân thủ (compliance).