Rủi ro pháp lý trong cho vay là loại rủi ro phát sinh khi các giao dịch tín dụng, hợp đồng cho vay hoặc các biện pháp bảo đảm tiền vay không đảm bảo tuân thủ quy định pháp luật hiện hành hoặc không có khả năng thi hành trên thực tế. Hậu quả của rủi ro này có thể khiến hợp đồng cho vay bị tuyên vô hiệu, ngân hàng mất quyền thu hồi nợ, hoặc tổ chức tín dụng bị xử phạt hành chính, thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Rủi ro pháp lý trong hoạt động cho vay xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm: soạn thảo hợp đồng thiếu chặt chẽ, không có các điều khoản cần thiết; thẩm định pháp lý khách hàng và tài sản bảo đảm chưa kỹ lưỡng; sự thay đổi của khung pháp lý; hoặc khó khăn trong việc xác minh tư cách pháp lý của người đại diện theo pháp luật của bên vay. Khi rủi ro pháp lý xảy ra, tổ chức tín dụng có thể bị mất quyền yêu cầu thanh toán khoản nợ, không thể phát mại tài sản bảo đảm, hoặc phải bồi thường thiệt hại cho khách hàng. Để quản lý rủi ro này, các ngân hàng thương mại cần thiết lập bộ phận pháp chế chuyên trách, thực hiện thẩm định pháp lý kỹ lưỡng trước khi giải ngân, đồng thời thường xuyên cập nhật các quy định pháp luật mới ban hành.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, một ví dụ điển hình là trường hợp ngân hàng nhận thế chấp quyền sử dụng đất nhưng không kiểm tra kỹ lý lịch pháp lý thửa đất, dẫn đến tài sản đang trong diện tranh chấp, quy hoạch hoặc bị kê biên, khiến hợp đồng thế chấp bị tuyên vô hiệu và ngân hàng không thể thu hồi nợ. Thời gian gần đây, hàng loạt vụ việc liên quan đến các app cho vay trực tuyến, tín dụng đen cũng cho thấy rủi ro pháp lý nghiêm trọng khi các tổ chức này áp dụng lãi suất vượt trần, thu phí không hợp pháp, vi phạm nghiêm trọng quy định pháp luật. Ngoài ra, hoạt động cho vay qua nền tảng fintech, cho vay ngang hàng (P2P lending) cũng tiềm ẩn rủi ro pháp lý do chưa có khung pháp lý hoàn chỉnh điều chỉnh.
Về mặt pháp lý, rủi ro pháp lý trong cho vay được điều chỉnh bởi nhiều văn bản quan trọng, trong đó nổi bật là Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 124-131 về giao dịch dân sự vô hiệu; Điều 425-461 về hợp đồng vay tài sản; Chương XVI về thế chấp, bảo lãnh, cầm cố); Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2017); Luật Đất đai 2013 và các nghị định hướng dẫn thi hành. Bên cạnh đó, Thông tư 39/2016/TT-NHNN quy định về hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng đối với khách hàng, Thông tư 22/2023/TT-NHNN sửa đổi bổ sung một số điều của Thông tư 39 cũng là những văn bản pháp lý then chốt cần nắm vững.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rủi ro pháp lý với rủi ro tín dụng thuần túy (khả năng khách hàng không trả được nợ do nguyên nhân tài chính) và rủi ro hoạt động. Rủi ro pháp lý tập trung vào tính hợp pháp, hiệu lực và khả năng thi hành của hợp đồng, không liên quan trực tiếp đến năng lực tài chính của người vay. Khi làm bài thi, thí sinh cần chú ý các tình huống giả định về hợp đồng vô hiệu do vi phạm điều cấm, giao dịch giả tạo, không đúng chủ thể; hậu quả pháp lý khi tài sản bảo đảm không đủ điều kiện phát mại; quyền ưu tiên thanh toán giữa các chủ nợ; và thời hiệu khởi kiện đòi nợ theo quy định pháp luật.