Rủi ro vận chuyển (Transit Risk) trong thanh toán quốc tế là loại rủi ro phát sinh trong quá trình hàng hóa được vận chuyển từ nước xuất khẩu đến nước nhập khẩu, bao gồm các tổn thất vật chất như hư hỏng, mất mát, trộm cắp, thất lạc hoặc hàng hóa không đến đích đúng thời hạn. Đây là một trong những rủi ro quan trọng nhất trong hoạt động thương mại quốc tế, đặc biệt liên quan chặt chẽ đến phương thức thanh toán bằng Thư tín dụng (L/C) và các bộ chứng từ xuất trình theo UCP 600.
Trong phương thức thanh toán L/C, ngân hàng chỉ xử lý và kiểm tra chứng từ, không kiểm tra hàng hóa thực tế theo nguyên tắc quy định tại Điều 5 UCP 600. Vì vậy, khi hàng hóa gặp rủi ro vận chuyển, người xuất khẩu có thể đã xuất trình đầy đủ bộ chứng từ hợp lệ nhưng vẫn mất quyền nhận tiền nếu bên mua từ chối nhận hàng do hàng hóa không còn nguyên vẹn. Ngược lại, người nhập khẩu có thể đã thanh toán cho bộ chứng từ sạch nhưng không nhận được hàng hoặc nhận được hàng bị hư hỏng. Rủi ro này thường được quản lý thông qua hợp đồng bảo hiểm hàng hóa (Marine Cargo Insurance), điều khoản Incoterms quy định thời điểm chuyển rủi ro, và việc lựa chọn phương thức vận tải phù hợp.
Ví dụ thực tế tại Việt Nam, một doanh nghiệp xuất khẩu gạo tại Cần Thơ bán hàng cho nhà nhập khẩu Philippines theo phương thức L/C. Sau khi hàng được xếp lên tàu, tàu gặp bão và container bị rơi xuống biển, hàng hóa bị mất hoàn toàn. Người xuất khẩu đã xuất trình bộ chứng từ đầy đủ gồm hóa đơn, vận đơn đường biển, giấy chứng nhận xuất xứ và vẫn được ngân hàng thanh toán theo L/C, tuy nhiên khoản bồi thường thực tế lại phụ thuộc vào hợp đồng bảo hiểm hàng hóa đã ký kết trước đó. Trường hợp khác, doanh nghiệp nhập khẩu máy móc từ Nhật Bản nhận được bộ chứng từ sạch qua L/C nhưng khi hàng cập cảng Hải Phòng thì phát hiện máy bị hư hỏng nặng do đóng gói không đúng quy cách. Lúc này, ngân hàng mở L/C không chịu trách nhiệm bồi thường vì đã thanh toán trên cơ sở chứng từ phù hợp, trách nhiệm thuộc về đơn vị bảo hiểm hoặc người gửi hàng.
Về quy định pháp lý liên quan, UCP 600 (Quy tắc và thực hành thống nhất về Thư tín dụng chứng từ, phiên bản 2007 của Phòng Công nghiệp và Thương mại Quốc tế ICC) tại Điều 5 và Điều 14 quy định rõ ngân hàng chỉ xử lý chứng từ, không liên quan đến hàng hóa. Ngoài ra, URC 522 (Quy tắc thống nhất về Thu hộ) cũng đề cập đến việc các bên cần tự chịu trách nhiệm về rủi ro vận chuyển. Tại Việt Nam, các văn bản hướng dẫn về bảo hiểm hàng hóa xuất nhập khẩu được quy định trong Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015 và các Nghị định liên quan đến hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế.
Lưu ý quan trọng cho người ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ ràng giữa trách nhiệm của ngân hàng trong L/C (chỉ kiểm tra chứng từ) với trách nhiệm bồi thường rủi ro vận chuyển (thuộc về đơn vị bảo hiểm hoặc người bán theo Incoterms). Thí sinh cần nắm vững các điều khoản Incoterms 2020 để biết thời điểm rủi ro được chuyển từ người bán sang người mua, đặc biệt là sự khác biệt giữa các nhóm điều khoản E, F, C, D. Bên cạnh đó, việc yêu cầu bảo hiểm 110% giá trị CIF và chứng từ bảo hiểm phải phù hợp với điều kiện L/C là nội dung thường xuyên xuất hiện trong các đề thi chứng chỉ CDCS, CSDG và các kỳ thi nghiệp vụ ngân hàng.