Tái cơ cấu ngân hàng yếu kém về mặt pháp lý là quá trình tổ chức lại hoạt động của tổ chức tín dụng đang gặp khó khăn về tài chính hoặc bị kiểm soát đặc biệt theo quy định của pháp luật, do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) chỉ đạo hoặc phê duyệt nhằm khôi phục năng lực hoạt động, bảo đảm an toàn hệ thống ngân hàng và quyền lợi của người gửi tiền. Đây là biện pháp kỹ thuật pháp lý quan trọng trong hệ thống bảo đảm sự an toàn của hoạt động ngân hàng, được thực hiện trước khi áp dụng các biện pháp quyết liệt hơn như phá sản hay thu hồi giấy phép.
Quá trình tái cơ cấu pháp lý thường bao gồm các bước cơ bản: đặt tổ chức tín dụng vào tình trạng kiểm soát đặc biệt, thành lập Ban Tái cơ cấu hoặc chỉ định tổ chức tín dụng khỏe mạnh hỗ trợ, xử lý nợ xấu thông qua Công ty Quản lý tài sản của các TCTD Việt Nam (VAMC), thực hiện chuyển đổi mô hình hoạt động, sáp nhập hoặc hợp nhất, bổ sung hoặc thay thế nhân sự quản lý cấp cao và tăng cường năng lực tài chính thông qua cấp vốn hoặc phát hành thêm cổ phần. Toàn bộ quá trình này phải tuân thủ các nguyên tắc công khai, minh bạch, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan và được giám sát chặt chẽ bởi NHNN. Tái cơ cấu pháp lý khác với tái cơ cấu tự nguyện ở chỗ có sự can thiệp bắt buộc của cơ quan quản lý nhà nước, mang tính chất bắt buộc tuân thủ đối với tổ chức tín dụng yếu kém.
Tại Việt Nam, các trường hợp tái cơ cấu ngân hàng yếu kém điển hình bao gồm: Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank) mua lại Ngân hàng Phát triển Nhà đồng bằng sông Cửu Long (MHB), Ngân hàng TMCP Sài Gòn Thương Tín (Sacombank) sáp nhập Ngân hàng TMCP Sài Gòn – Nông thôn (Southern Bank), Ngân hàng TMCP Quân đội (MB) sáp nhập Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) hay ngân hàng 0 đồng như OceanBank và GPBank. Gần đây nhất là việc thực hiện Đề án Cơ cấu lại hệ thống các TCTD giai đoạn 2016-2020 và giai đoạn 2021-2025 đã cho thấy quyết tâm mạnh mẽ của Nhà nước trong việc làm sạch hệ thống ngân hàng, bảo đảm nền tảng cho sự phát triển ổn định và bền vững.
Cơ sở pháp lý chính cho hoạt động tái cơ cấu ngân hàng yếu kém bao gồm Luật các Tổ chức tín dụng năm 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) các điều từ 153 đến 158 quy định về kiểm soát đặc biệt; Luật Phá sản năm 2014; Nghị định 01/2014/NĐ-CP về chuyển đổi tổ chức tín dụng; Thông tư 02/2018/TT-NHNN quy định về kiểm soát đặc biệt đối với TCTD yếu kém; và các Quyết định của Thủ tướng Chính phủ như Quyết định 252/QĐ-TTg năm 2012, Quyết định 1058/QĐ-TTg và Quyết định 2545/QĐ-TTg phê duyệt Đề án Cơ cấu lại hệ thống các TCTD. Ngoài ra, các văn bản hướng dẫn của NHNN về thành lập, hoạt động của VAMC cũng là cơ sở pháp lý quan trọng hỗ trợ quá trình xử lý nợ xấu trong tái cơ cấu.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rõ giữa tái cơ cấu ngân hàng yếu kém (có sự can thiệp bắt buộc của NHNN, có yếu tố pháp lý mạnh), tái cơ cấu tự nguyện (do chính ngân hàng thực hiện theo phương án được duyệt), sáp nhập – hợp nhất (thay đổi tổ chức) và phá sản ngân hàng (biện pháp cuối cùng). Cần nắm vững trình tự thủ tục kiểm soát đặc biệt, các biện pháp xử lý trong kiểm soát đặc biệt và vai trò của các chủ thể tham gia như NHNN, VAMC, tổ chức tín dụng được chỉ định. Đây là nhóm nội dung thường xuyên xuất hiện trong các kỳ thi chứng chỉ chuyên môn ngân hàng và thi tuyển công chức NHNN.