Tăng vốn điều lệ ngân hàng pháp lý là quy trình pháp lý bắt buộc mà một ngân hàng thương mại, tổ chức tín dụng phải tuân thủ khi thực hiện việc nâng mức vốn điều lệ (tức phần vốn cổ phần đã được các cổ đông, thành viên góp đầy đủ bằng tiền hoặc tài sản). Quy trình này được quy định chặt chẽ trong hệ thống pháp luật về các tổ chức tín dụng nhằm bảo đảm năng lực tài chính, an toàn hoạt động và quyền lợi của người gửi tiền cũng như toàn hệ thống ngân hàng.
Về mặt cơ chế, vốn điều lệ là số vốn thực tế đã góp và được ghi nhận trong Giấy phép thành lập và hoạt động do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) cấp. Khi ngân hàng có nhu cầu tăng vốn, trước hết phương án tăng vốn phải được Đại hội đồng cổ đông hoặc Hội đồng thành viên thông qua với tỷ lệ biểu quyết theo quy định. Tiếp đó, hồ sơ phải được Hội đồng quản trị hoàn thiện và trình NHNN xem xét, chấp thuận bằng văn bản trước khi thực hiện phát hành. Các hình thức tăng vốn phổ biến gồm phát hành thêm cổ phần cho cổ đông hiện hữu, chào bán riêng lẻ, chào bán ra công chúng, chuyển đổi trái phiếu thành cổ phần, sử dụng quỹ dự trữ bổ sung vốn điều lệ hoặc nhận vốn góp từ nhà đầu tư mới. Trong suốt quá trình, ngân hàng phải đáp ứng các điều kiện tiên quyết như không vi phạm nghiêm trọng pháp luật, không âm vốn chủ sở hữu, đảm bảo tỷ lệ an toàn vốn theo Thông tư 41/2016/TT-NHNN và các quy định về phân loại tài sản, trích lập dự phòng.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, hầu hết các ngân hàng thương mại cổ phần lớn như Vietcombank, VietinBank, BIDV, MB, ACB, Techcombank, HDBank đều đã trải qua nhiều đợt tăng vốn điều lệ để đáp ứng chuẩn Basel II, III và nâng cao năng lực tài chính. Tiêu biểu như MB Bank liên tục tăng vốn qua phát hành riêng lẻ và chương trình ESOP trong giai đoạn 2020–2024; SHB hoàn tất đợt tăng vốn "khủng" năm 2022 sau khi được NHNN chấp thuận. Ngược lại, cũng có những trường hợp NHNN từ chối hoặc yêu cầu tạm dừng phương án tăng vốn do ngân hàng chưa xử lý hết các khoản nợ xấu, chưa đạt chuẩn an toàn vốn hoặc có vi phạm trong hoạt động.
Về hệ thống pháp lý, việc tăng vốn điều lệ của ngân hàng được điều chỉnh chủ yếu bởi: Điều 13, Điều 141 và các điều liên quan của Luật Các tổ chức tín dụng 2010 (sửa đổi, bổ sung 2017); Luật Doanh nghiệp 2020; Nghị định 93/2017/NĐ-CP quy định về điều kiện cấp Giấy phép, hoạt động và tăng vốn của tổ chức tín dụng; Thông tư 22/2019/TT-NHNN hướng dẫn phương pháp xác định vốn điều lệ, vốn tự có; Thông tư 41/2016/TT-NHNN về tỷ lệ an toàn vốn; và các thông tư hướng dẫn về chào bán cổ phiếu riêng lẻ của Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước. Nếu ngân hàng niêm yết trên sàn chứng khoán thì còn tuân thủ Luật Chứng khoán và Nghị định 155/2020/NĐ-CP.
Một số lưu ý quan trọng cho người ôn thi ngân hàng: cần phân biệt rõ vốn điều lệ (charter capital), vốn pháp định (minimum capital) và vốn tự có (own funds); mức vốn điều lệ tối thiểu của ngân hàng thương mại hiện hành là 3.000 tỷ đồng theo Luật sửa đổi 2017; trình tự pháp lý cốt lõi là Đại hội đồng cổ đông thông qua → Hội đồng quản trị trình hồ sơ → NHNN chấp thuận bằng văn bản → thực hiện phát hành → đăng ký thay đổi Giấy phép. Đặc biệt, ngân hàng không được tăng vốn khi đang trong tình trạng kiểm soát đặc biệt, bị áp dụng biện pháp phục hồi hoặc có vốn chủ sở hữu âm trên báo cáo tài chính.