Thanh tra toàn diện ngân hàng theo pháp luật là một hoạt động quản lý nhà nước đặc thù của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN), được thực hiện thông qua hệ thống cơ quan thanh tra chuyên ngành, nhằm kiểm tra, đánh giá toàn diện mọi mặt hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài trong một khoảng thời gian nhất định. Đây là công cụ giám sát quan trọng bậc nhất để bảo đảm an toàn hệ thống, ổn định tiền tệ và bảo vệ quyền lợi người gửi tiền, đồng thời là căn cứ pháp lý để xử lý vi phạm và nâng cao hiệu quả quản trị của các tổ chức tín dụng.
Hoạt động thanh tra toàn diện được tiến hành theo một quy trình chặt chẽ, bắt đầu từ việc xây dựng kế hoạch thanh tra hằng năm dựa trên phân loại rủi ro, đánh giá mức độ tuân thủ và các dấu hiệu bất thường của từng tổ chức tín dụng. Đoàn thanh tra của NHNN sẽ kiểm tra có hệ thống đối với tất cả các lĩnh vực gồm: hoạt động tín dụng, huy động vốn, quản trị rủi ro tín dụng, rủi ro thị trường, rủi ro thanh khoản, rủi ro lãi suất, phòng chống rửa tiền, công nghệ thông tin, hệ thống kiểm soát nội bộ và việc chấp hành các tỷ lệ an toàn vốn. Đoàn thanh tra có quyền yêu cầu cung cấp hồ sơ, tài liệu, trao đổi với nhân viên ngân hàng, kiểm tra tại trụ sở, chi nhánh và các đơn vị trực thuộc; đồng thời được sử dụng các biện pháp nghiệp vụ thanh tra theo quy định. Sau khi kết thúc thanh tra, Đoàn lập báo cáo kết luận, kiến nghị xử lý vi phạm, yêu cầu khắc phục hạn chế và có thể đề xuất chế tài hành chính hoặc chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra nếu phát hiện dấu hiệu tội phạm.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, thanh tra toàn diện đã được NHNN áp dụng thường xuyên đối với các ngân hàng thương mại lớn như Vietcombank, BIDV, VietinBank, Agribank cũng như nhiều ngân hàng thương mại cổ phần. Gần đây, NHNN đã tiến hành thanh tra toàn diện đối với hệ thống ngân hàng sau sự cố của SCB liên quan đến Việt Á, hay thanh tra tại một số ngân hàng yếu kém về chất lượng tín dụng, tỷ lệ nợ xấu, vi phạm cho vay. Kết quả thanh tra là căn cứ để NHNN đưa ra các quyết định quan trọng như yêu cầu tăng vốn điều lệ, thay đổi nhân sự quản lý cấp cao, đình chỉ hoạt động một số chi nhánh, hoặc thậm chí rút giấy phép như đã xảy ra với một số tổ chức tín dụng yếu kém.
Về cơ sở pháp lý, hoạt động thanh tra toàn diện được thực hiện căn cứ Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam số 46/2010/QH12 và các văn bản hướng dẫn, Luật Thanh tra số 56/2022/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/01/2024, Luật Các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 (sửa đổi bổ sung năm 2017), các Pháp lệnh về dự trữ bắt buộc, Pháp lệnh về cho vay và đi đầu tư của tổ chức tín dụng, cùng các Nghị định, Thông tư hướng dẫn của Chính phủ và NHNN. Đặc biệt, Thông tư số 13/2020/TT-NHNN quy định về tổ chức và hoạt động của cơ quan thanh tra, giám sát ngân hàng, hệ thống kiểm soát nội bộ cũng là văn bản quan trọng liên quan trực tiếp đến hoạt động này.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần ghi nhớ rằng thanh tra toàn diện có phạm vi rộng hơn so với kiểm tra tuân thủ đơn lẻ và thanh tra chuyên đề, đòi hỏi sự tham gia của đoàn thanh tra cấp cao và thời gian kéo dài hơn. Kết quả thanh tra có giá trị là một loại căn cứ pháp lý quan trọng để xem xét trách nhiệm của tổ chức tín dụng, tổ chức và cá nhân có liên quan. Ngoài ra, cần phân biệt rõ giữa thanh tra toàn diện của NHNN với hoạt động giám sát từ xa, giám sát tại chỗ của Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng và kiểm toán nội bộ của chính các tổ chức tín dụng, bởi mỗi loại hình có mục đích, đối tượng và giá trị pháp lý khác nhau trong hệ thống giám sát ngân hàng Việt Nam.