Thế chấp tàu biển đang đóng là gì?

Thế chấp tàu biển đang đóng là gì?

Thế chấp tàu biển đang đóng (tiếng Anh: Mortgage on vessels under construction) là một hình thức cầm cố tài sản bảo đảm đặc thù trong lĩnh vực tín dụng hàng hải, trong đó con tàu biển đang trong quá trình đóng mới tại nhà máy đóng tàu được sử dụng làm tài sản thế chấp cho chính khoản vay dùng để đóng con tàu đó. Đây là sản phẩm tín dụng thuộc nhóm cho vay tài trợ đóng tàu (tiếng Anh: shipbuilding financing), cho phép chủ tàu tiếp cận nguồn vốn ngân hàng ngay từ giai đoạn đầu của quá trình thi công, khi con tàu mới chỉ tồn tại dưới dạng bản thiết kế, vật liệu thép trên bãi hoặc những module đang được lắp ráp trên triền đà.

Về bản chất pháp lý, thế chấp tàu biển đang đóng là một biện pháp bảo đảm tiền vay (tiếng Anh: collateral security) được thiết lập trên một tài sản chưa hoàn thiện. Tài sản thế chấp là con tàu ở giai đoạn lắp ráp, các trang thiết bị chưa đầy đủ, hệ thống máy móc chưa được lắp đặt hoàn chỉnh và có thể chưa được đăng ký trong Sổ đăng ký tàu biển quốc gia (tiếng Anh: National Ship Registry). Chính vì đặc thù tài sản chưa hoàn thiện này mà quy trình định giá, quản lý tài sản bảo đảm và thủ tục pháp lý phức tạp hơn nhiều so với thế chấp tàu biển đã hoàn thành và đưa vào khai thác thương mại.

Cơ chế hoạt động của thế chấp tàu biển đang đóng có nhiều điểm khác biệt cơ bản so với thế chấp tàu biển đã hoàn thiện. Ngân hàng giải ngân theo từng giai đoạn thi công (tiếng Anh: tranche disbursement) tương ứng với tiến độ đóng tàu, đồng thời yêu cầu bổ sung các biện pháp bảo đảm phụ trợ như bảo lãnh của nhà máy đóng tàu, bảo hiểm hàng hải (tiếng Anh: marine insurance) đối với con tàu đang đóng, quyền đòi nợ từ hợp đồng đóng tàu (tiếng Anh: receivables under shipbuilding contract) và các cam kết bảo lãnh của chủ đầu tư. Khi con tàu hoàn thành, được hạ thủy và đăng ký vào Sổ đăng ký tàu biển, ngân hàng sẽ tiến hành thủ tục chuyển đổi tài sản thế chấp (tiếng Anh: collateral conversion) sang hình thức thế chấp tàu biển đã hoàn thiện đang khai thác.

Thuật ngữ tiếng Anh: Mortgage on vessels under construction Lĩnh vực: Pháp lý

Đặc điểm và phân loại

Đặc điểm nhận biết

Thế chấp tàu biển đang đóng mang những đặc trưng riêng biệt mà người ôn thi ngân hàng cần nắm vững để phân biệt với các hình thức bảo đảm khác trong tín dụng hàng hải:

Phân loại hình thức thế chấp trong tín dụng hàng hải

Để tránh nhầm lẫn trong các kỳ thi nghiệp vụ, người học cần phân biệt rõ ba loại hình bảo đảm thường xuất hiện trong cùng nhóm tín dụng đóng tàu:

• Thế chấp tàu biển đang đóng (Mortgage on vessels under construction): Tài sản thế chấp là con tàu đang thi công, có thể bao gồm cả vật liệu, module và phần công việc đã thực hiện. Hình thức này gắn liền với tiến độ thi công thực tế tại nhà máy đóng tàu.

• Thế chấp tàu biển đã hoàn thiện (Mortgage on vessels in operation): Tàu đã hoàn thành đóng mới, được đăng ký trong Sổ đăng ký tàu biển quốc gia và đang khai thác thương mại. Đây là hình thức bảo đảm phổ biến nhất trong cho vay mua tàu.

• Thế chấp quyền đòi nợ từ hợp đồng đóng tàu (Assignment of receivables under shipbuilding contract): Tài sản thế chấp không phải con tàu mà là khoản phải thu của chủ tàu từ nhà máy đóng tàu theo hợp đồng đã ký. Hình thức này thường kết hợp với thế chấp tàu đang đóng để tăng cường bảo đảm.

• Thế chấp quyền tài sản phát sinh từ hợp đồng thuê tàu (Assignment of charter hire receivables): Tài sản thế chấp là khoản thu nhập từ hợp đồng cho thuê tàu trong tương lai, thường áp dụng sau khi tàu hoàn thành và đưa vào khai thác.

Cơ sở pháp lý áp dụng

Thế chấp tàu biển nói chung tại Việt Nam được quy định tại Chương XII Bộ luật Hàng hải Việt Nam năm 2015 (Luật số 95/2015/QH13). Bên cạnh đó, các văn bản hướng dẫn dưới đây có liên quan trực tiếp đến thế chấp tàu biển đang đóng:

• Nghị định số 160/2016/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Bộ luật Hàng hải Việt Nam, trong đó có hướng dẫn cụ thể về đăng ký thế chấp tàu biển.

• Nghị định số 118/2016/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của các nghị định về quản lý tàu biển, liên quan đến quy trình đăng ký và quản lý tàu biển đóng mới tại Việt Nam.

• Bộ luật Dân sự 2015 với các quy định chung về hợp đồng thế chấp, nghĩa vụ của bên thế chấp và thứ tự ưu tiên thanh toán khi xử lý tài sản bảo đảm.

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Gói tín dụng đóng tàu chở dầu 30.000 DWT

Khách hàng B là một doanh nghiệp vận tải biển tại TP. Hồ Chí Minh ký hợp đồng đóng mới một tàu chở dầu (oil tanker) trọng tải 30.000 DWT tại nhà máy đóng tàu trong nước với tổng giá trị hợp đồng là 800 tỷ đồng. Để tài trợ dự án, Ngân hàng A phê duyệt gói tín dụng với tỷ lệ cho vay 75% giá trị hợp đồng, tương đương 600 tỷ đồng, thời hạn vay 8 năm.

Tài sản thế chấp chính là con tàu đang đóng, kết hợp với bảo lãnh của nhà máy đóng tàu và hợp đồng bảo hiểm hàng hải có giá trị tương xứng. Giải ngân được chia thành 6 đợt theo tiến độ: đặt cọc 15%, cắt thép 20%, đặt ky 20%, lắp ráp thân tàu 15%, lắp máy và trang thiết bị 20%, hạ thủy và thử nghiệm 10%. Sau khi tàu hoàn thành, Ngân hàng A thực hiện thủ tục chuyển đổi sang thế chấp tàu biển đã hoàn thiện tại Cảng vụ hàng hải TP. Hồ Chí Minh.

Ví dụ 2: Cho vay đóng tàu container 1.800 TEU

Khách hàng C là công ty vận tải biển trực thuộc một tập đoàn kinh tế lớn đặt đóng một tàu container sức chở 1.800 TEU tại nhà máy đóng tàu phía Bắc với giá trị hợp đồng khoảng 1.200 tỷ đồng. Ngân hàng B cấp khoản vay 960 tỷ đồng (tỷ lệ 80%), trong đó thế chấp tàu đang đóng kết hợp với thế chấp quyền đòi nợ từ hợp đồng cho thuê tàu dài hạn (time charter) đã ký với một hãng tàu nước ngoài.

Điểm đáng chú ý là Ngân hàng B yêu cầu bổ sung bảo lãnh của bên thứ ba (tiếng Anh: third-party guarantee) từ tập đoàn mẹ và giám sát tiến độ thi công định kỳ thông qua đơn vị giám định độc lập. Chi phí giám định khoảng 0,3% giá trị hợp đồng, do bên vay chịu. Khoản vay được trả nợ theo phương thức trả góp với 12 kỳ trong 7 năm sau khi tàu hạ thủy.

Ví dụ 3: Thế chấp tàu bulk carrier đang đóng cho khoản vay xuất khẩu

Khách hàng D muốn đặt đóng một tàu bulk carrier trọng tải 56.000 DWT tại nhà máy đóng tàu Hạ Long với hợp đồng trị giá 1.500 tỷ đồng. Ngân hàng C cung cấp gói tài trợ với cơ cấu phức tạp hơn: 1.050 tỷ đồng vốn vay thương mại có thế chấp tàu đang đóng, kết hợp với 300 tỷ đồng tín dụng xuất khẩu (tiếng Anh: export credit) từ cơ quan bảo hiểm tín dụng xuất khẩu (ECA). Tổng tỷ lệ cho vay đạt 90% nhờ có sự tham gia của ECA.

Trong trường hợp này, thế chấp tàu đang đóng được đăng ký trùng lặp nhưng có cơ chế chia sẻ tài sản bảo đảm giữa Ngân hàng C và ECA. Khi tàu hoàn thành, thứ tự ưu tiên thanh toán được quy định rõ trong thỏa thuận liên ngân hàng (tiếng Anh: inter-creditor agreement): ECA được ưu tiên trước đối với phần bảo hiểm xuất khẩu, Ngân hàng C ưu tiên tiếp theo đối với phần vay thương mại.

Thế chấp tàu biển đang đóng trong các ngôn ngữ khác

Câu hỏi thường gặp

Thế chấp tàu biển đang đóng khác gì thế chấp tàu biển đã hoàn thiện?

Khác biệt lớn nhất nằm ở tình trạng tài sản thế chấp và mức độ rủi ro tín dụng. Thế chấp tàu đang đóng có tài sản chưa hoàn thiện, chưa đăng ký trong Sổ đăng ký tàu biển quốc gia, giá trị biến động theo tiến độ thi công và phụ thuộc vào năng lực của nhà máy đóng tàu. Trong khi đó, thế chấp tàu hoàn thiện có tài sản cụ thể, đã đăng ký, đang khai thác sinh doanh thu nên rủi ro thấp hơn rõ rệt và tỷ lệ cho vay có thể cao hơn.

Khi nào cần biết về thế chấp tàu biển đang đóng?

Kiến thức này đặc biệt cần thiết khi làm việc tại phòng tín dụng doanh nghiệp lớn (tiếng Anh: corporate banking) phụ trách ngành vận tải biển, hàng hải, khai thác dầu khí hoặc đóng tàu. Ngoài ra, các cán bộ phòng pháp chế (tiếng Anh: legal department) và quản lý tài sản bảo đảm (tiếng Anh: collateral management) cần nắm vững kiến thức này. Đối với ứng viên thi tuyển dụng ngân hàng, thuật ngữ này thường xuất hiện trong phần thi nghiệp vụ tín dụng và pháp lý ngân hàng ở mức độ nâng cao.

Thế chấp tàu biển đang đóng ảnh hưởng thế nào đến khách hàng?

Đối với khách hàng doanh nghiệp, hình thức này giúp tiếp cận nguồn vốn lớn với lãi suất ưu đãi hơn so với vay tín chấp, đồng thời kéo dài thời hạn vay phù hợp với chu kỳ đóng tàu (thường 2–4 năm thi công và 7–10 năm khai thác hoàn vốn). Tuy nhiên, khách hàng phải đối mặt với các yêu cầu bảo đảm nghiêm ngặt hơn, chi phí giám sát thi công, bảo hiểm hàng hải và nghĩa vụ cung cấp báo cáo tiến độ định kỳ cho ngân hàng. Nếu dự án chậm tiến độ hoặc chi phí phát sinh vượt dự toán, khách hàng có thể rơi vào tình trạng căn cứ thanh toán âm (tiếng Anh: negative cash flow) kéo dài.

Tổng kết

Thế chấp tàu biển đang đóng là một công cụ tài trợ quan trọng trong tín dụng hàng hải, cho phép doanh nghiệp vận tải biển và chủ tàu tiếp cận nguồn vốn ngân hàng ngay từ khi con tàu chưa hoàn thành. Hình thức này đòi hỏi hệ thống bảo đảm đa tầng gồm thế chấp tài sản, bảo lãnh nhà máy đóng tàu, bảo hiểm hàng hải và quyền đòi nợ từ hợp đồng đóng tàu. Đối với ứng viên ngân hàng, việc nắm vững đặc điểm pháp lý tại Chương XII Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015, các Nghị định hướng dẫn 160/2016/NĐ-CP và 118/2016/NĐ-CP, đồng thời phân biệt rõ với thế chấp tàu hoàn thiện và thế chấp quyền đòi nợ, sẽ giúp xử lý thành thạo các tình huống tín dụng hàng hải trong thực tiễn và các câu hỏi trong kỳ thi chứng chỉ nghiệp vụ. Kiến thức chuyên sâu về thế chấp tàu biển đang đóng cũng là nền tảng để phát triển sự nghiệp tại các phòng tín dụng doanh nghiệp lớn và phòng quản lý tài sản bảo đảm trong ngân hàng thương mại.