Thu hồi giấy phép ngân hàng là biện pháp hành chính cuối cùng và nghiêm khắc nhất mà Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) áp dụng đối với các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài khi tổ chức đó vi phạm nghiêm trọng các quy định pháp luật về hoạt động ngân hàng, mất đi các điều kiện cần thiết để hoạt động hoặc không có khả năng phục hồi tình trạng tài chính yếu kém. Đây là một trong những công cụ quan trọng trong công tác quản lý, giám sát an toàn hoạt động ngân hàng của NHNN, nhằm bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền và duy trì sự ổn định của hệ thống tài chính quốc gia.
Khi một ngân hàng bị thu hồi giấy phép, tổ chức đó sẽ chấm dứt hoạt động cung cấp dịch vụ ngân hàng và phải thực hiện các thủ tục giải thể hoặc phá sản theo quy định pháp luật. Quy trình thu hồi giấy phép thường được NHNN tiến hành sau khi đã áp dụng các biện pháp xử lý trước đó như cảnh báo sớm, kiểm soát đặc biệt, tái cơ cấu bắt buộc nhưng tổ chức tín dụng vẫn không khắc phục được. Trước khi ra quyết định thu hồi, NHNN thường thành lập Hội đồng quản trị tạm thời hoặc chỉ định tổ chức tín dụng khác mua lại bắt buộc (phương án "zero option" hoặc "purchase and assumption") để bảo đảm quyền lợi người gửi tiền được duy trì liên tục. Toàn bộ quá trình này phải đảm bảo tuân thủ trình tự, thủ tục pháp luật, đồng thời có sự phối hợp của các bộ, ngành liên quan như Bộ Tài chính, Bộ Công an, Tòa án nhân dân và các tổ chức bảo hiểm tiền gửi.
Trong lịch sử ngân hàng Việt Nam, đã có nhiều trường hợp NHNN áp dụng biện pháp thu hồi giấy phép, điển hình như Ngân hàng TMCP Đông Á (DongA Bank) bị thu hồi giấy phép vào năm 2015, Ngân hàng TMCP Xây dựng Việt Nam (VNCB) cũng trong giai đoạn này. Gần đây nhất, năm 2023, NHNN đã thu hồi giấy phép của Ngân hàng TMCP Sài Gòn (SCB) - một trong những ngân hàng tư nhân lớn nhất cả nước - sau khi áp dụng biện pháp kiểm soát đặc biệt trong gần một năm nhưng không thể tái cơ cấu thành công. Đáng chú ý, hơn 100.000 người gửi tiền tại SCB có dưới 1,5 tỷ đồng đã được Công ty Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (DIV) chi trả theo đúng quy định, minh chứng cho cơ chế bảo vệ người gửi tiền của hệ thống tài chính Việt Nam.
Về mặt pháp lý, việc thu hồi giấy phép ngân hàng được quy định cụ thể trong Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2024), thay thế cho Luật Các tổ chức tín dụng 2010 và các văn bản sửa đổi, bổ sung. Theo đó, Điều 47 và các điều liên quan quy định rõ các trường hợp bị thu hồi giấy phép, bao gồm: ngân hàng không duy trì được các điều kiện cấp giấy phép; vi phạm nghiêm trọng quy định về an toàn hoạt động; không thực hiện được phương án cơ cấu lại sau 5 năm kể từ ngày NHNN mua lại bắt buộc; hoặc kết thúc thời hạn hoạt động mà không được gia hạn. Ngoài ra, Nghị định 86/2019/NĐ-CP về phòng chống rửa tiền cũng quy định thu hồi giấy phép trong trường hợp ngân hàng vi phạm nghiêm trọng các quy định này. Các văn bản hướng dẫn như Thông tư 21/2019/TT-NHNN và các thông tư liên quan cũng làm rõ thêm quy trình, thủ tục cụ thể.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý rằng thu hồi giấy phép là biện pháp xử lý cuối cùng trong chuỗi các công cụ giám sát của NHNN, bao gồm: cảnh báo sớm, kiểm soát đặc biệt, mua lại bắt buộc, tái cơ cấu bắt buộc và cuối cùng là thu hồi giấy phép. Khi ôn thi, cần nắm rõ thẩm quyền thu hồi thuộc về Thống đốc NHNN, phân biệt rõ giữa thu hồi giấy phép với các hình thức xử phạt hành chính khác như đình chỉ, tạm dừng hoạt động một phần hay toàn bộ. Đặc biệt, cần hiểu rõ cơ chế bảo hiểm tiền gửi (theo Luật Bảo hiểm tiền gửi và các văn bản hướng dẫn) sẽ chi trả cho người gửi tiền với mức tối đa hiện nay là 125 triệu đồng/khách hàng/tổ chức tín dụng, đảm bảo quyền lợi của người gửi tiền khi ngân hàng bị thu hồi giấy phép hoặc phá sản.