Thuế kỹ thuật số là gì?

Thuế kỹ thuật số là gì?

Thuế kỹ thuật số (tiếng Anh: Digital Tax) là một dạng sắc thuế được thiết kế để đánh vào doanh thu phát sinh từ các hoạt động kinh doanh trong nền kinh tế số, đặc biệt là những giao dịch xuyên biên giới mà không đòi hỏi sự hiện diện vật lý của doanh nghiệp tại quốc gia thu thuế. Loại thuế này ra đời nhằm giải quyết bất cập lớn trong hệ thống thuế truyền thống: các tập đoàn công nghệ đa quốc gia như Google, Facebook, Amazon hay Netflix có thể tạo ra doanh thu hàng tỷ USD tại một quốc gia nhưng lại chuyển lợi nhuận về các thiên đường thuế (tax havens) thông qua các giao dịch liên kết xuyên biên giới, từ đó làm trống (base erosion) nguồn thu ngân sách của quốc gia sở tại.

Cơ chế hoạt động của thuế kỹ thuật số dựa trên nguyên tắc đánh thuế tại nguồn tạo ra giá trị (source-based taxation). Theo đó, một quốc gia có quyền áp thuế đối với phần doanh thu mà doanh nghiệp kỹ thuật số tạo ra trên lãnh thổ của mình, ngay cả khi doanh nghiệp đó không đặt trụ sở, văn phòng đại diện hay cơ sở thường trú (tiếng Anh: Permanent Establishment) tại quốc gia đó. Điểm đột phá của loại thuế này là việc thay thế khái niệm "hiện diện vật lý" bằng khái niệm "hiện diện kinh tế số" (Digital Presence) hoặc "cơ sở thường trú kỹ thuật số" (Digital Permanent Establishment). Cách tính thuế phổ biến hiện nay bao gồm: đánh thuế theo tỷ lệ phần trăm trên doanh thu số (thường dao động từ 1% đến 5%), đánh thuế trên từng giao dịch trực tuyến, hoặc áp dụng mức thuế suất đặc biệt cho các dịch vụ quảng cáo số, khai thác dữ liệu người dùng và nền tảng kết nối đa bên.

Trong bối cảnh quốc tế, thuế kỹ thuật số được xem như một giải pháp tạm thời (interim measure) trong khi cộng đồng quốc tế chờ đợi các giải pháp đa phương toàn diện từ OECD thông qua Dự án BEPS (tiếng Anh: Base Erosion and Profit Shifting — Chống xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận) và Cột 1 (tiếng Anh: Pillar One). Nhiều quốc gia thành viên EU như Pháp, Anh, Ý, Tây Ban Nha đã áp dụng thuế kỹ thuật số đơn phương từ năm 2019–2020, dẫn đến những căng thẳng thương mại với Mỹ. Riêng tại Việt Nam, dù chưa ban hành một sắc thuế kỹ thuật số độc lập, các quy định hiện hành đã từng bước tiếp cận xu hướng này thông qua Nghị định 126/2020/NĐ-CP, Thông tư 40/2021/TT-BTC và cam kết thực hiện Thuế tối thiểu toàn cầu (tiếng Anh: Global Minimum Tax — GMT) với mức thuế suất 15% cho các tập đoàn đa quốc gia có doanh thu hợp nhất từ 750 triệu Euro trở lên.

Thuật ngữ tiếng Anh: Digital Tax (còn được gọi: Digital Services Tax – DST) Lĩnh vực: Thuế & Tài chính công

Đặc điểm và phân loại

Đặc điểm nhận biết của thuế kỹ thuật số

• Không phụ thuộc hiện diện vật lý: Doanh nghiệp có thể bị đánh thuế dù không có văn phòng, nhân sự hay tài sản hữu hình tại quốc gia thu thuế.
• Đánh vào doanh thu, không phải lợi nhuận: Đây là điểm khác biệt lớn so với thuế thu nhập doanh nghiệp truyền thống, giúp giảm thiểu rủi ro trốn thuế qua chuyển giá.
• Áp dụng cho dịch vụ số cụ thể: Quảng cáo trực tuyến, dữ liệu người dùng, nền tảng kết nối đa bên, dịch vụ phát trực tuyến, thương mại điện tử.
• Ngưỡng doanh thu toàn cầu: Thường chỉ áp dụng cho doanh nghiệp có doanh thu toàn cầu vượt ngưỡng (ví dụ: 750 triệu EUR theo OECD, 500 triệu GBP theo Anh, 750 triệu EUR theo EU).
• Tính tạm thời: Hầu hết các nước xem đây là giải pháp cầu nối chờ khuôn khổ đa phương.

Phân loại các dạng thuế kỹ thuật số

So sánh với thuế truyền thống

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Ngân hàng A hợp tác với nền tảng quảng cáo số nước ngoài

Ngân hàng A là một ngân hàng thương mại cổ phần lớn tại Việt Nam với tổng tài sản khoảng 850.000 tỷ đồng. Để triển khai chiến dịch quảng cáo số nhằm thu hút khách hàng mở tài khoản thanh toán mới trong năm 2023, Ngân hàng A ký hợp đồng với một nền tảng quảng cáo số đa quốc gia có trụ sở tại Ireland. Tổng chi phí quảng cáo số là 200 tỷ đồng/năm, trong đó 65% doanh thu của nền tảng này đến từ người dùng Việt Nam. Theo quy định tại Thông tư 40/2021/TT-BTC, phần doanh thu 130 tỷ đồng phát sinh tại Việt Nam sẽ chịu thuế nhà thầu nước ngoài với mức thuế suất 5% (thuế VAT) cộng thuế thu nhập doanh nghiệp 5%, tương đương tổng nghĩa vụ thuế khoảng 13 tỷ đồng mà nền tảng phải nộp thông qua Ngân hàng A với tư cách bên nộp thuế thay. Đây chính là cơ chế thuế kỹ thuật số đang được áp dụng tại Việt Nam trong giai đoạn chuyển tiếp.

Ví dụ 2: Khách hàng B sử dụng dịch vụ phát trực tuyến và tác động lên ngân hàng

Khách hàng B là chủ doanh nghiệp SME tại TP. HCM, sử dụng dịch vụ phát trực tuyến từ một nền tảng quốc tế để quảng bá sản phẩm với chi phí 500 triệu đồng/tháng. Dịch vụ này được thanh toán qua thẻ tín dụng quốc tế do Ngân hàng B phát hành. Khi Nghị định 126/2020/NĐ-CP có hiệu lực, Ngân hàng B có nghĩa vụ cung cấp thông tin giao dịch cho cơ quan thuế, đồng thời áp dụng cơ chế khấu trừ thuế đối với phần doanh thu phát sinh tại Việt Nam của nhà cung cấp nước ngoài. Giả sử thuế suất DST áp dụng cho dịch vụ phát trực tuyến là 3%, Khách hàng B sẽ chịu thêm 15 triệu đồng tiền thuế mỗi tháng, dẫn đến chi phí sử dụng dịch vụ tăng 3%. Ngân hàng B phải xây dựng quy trình khai thuế thay và báo cáo giao dịch xuyên biên giới định kỳ.

Ví dụ 3: Ngân hàng C triển khai thuế tối thiểu toàn cầu cho công ty con

Tập đoàn tài chính mẹ của Ngân hàng C có doanh thu hợp nhất toàn cầu đạt 1,2 tỷ EUR, thuộc phạm vi áp dụng Thuế tối thiểu toàn cầu (GMT) 15% theo quy định của OECD. Trước đây, công ty con tại một số quốc gia có thuế suất lợi nhuận chỉ 8%–10%, tạo ra lợi thế cạnh tranh về thuế. Khi GMT có hiệu lực, phần lợi nhuận chênh lệch dưới ngưỡng 15% sẽ bị đánh thuế bổ sung tại quốc gia của công ty mẹ hoặc theo cơ chế QDMTT (Qualified Domestic Minimum Top-up Tax). Điều này buộc Ngân hàng C phải tái cấu trúc chiến lược thuế, đánh giá lại các khoản đầu tư tại các thiên đường thuế, đồng thời xây dựng bộ phận chuyên trách về tuân thủ thuế quốc tế với ngân sách ước tính khoảng 10–15 tỷ đồng/năm cho hệ thống báo cáo và phần mềm chuyên dụng.

Thuế kỹ thuật số trong các ngôn ngữ khác

Câu hỏi thường gặp

Thuế kỹ thuật số khác gì Thuế thu nhập doanh nghiệp truyền thống?

Thuế kỹ thuật số đánh vào doanh thu số phát sinh từ các dịch vụ kỹ thuật số xuyên biên giới, không yêu cầu doanh nghiệp phải có cơ sở thường trú vật lý tại quốc gia thu thuế. Trong khi đó, Thuế thu nhập doanh nghiệp (tiếng Anh: Corporate Income Tax – CIT) truyền thống đánh vào lợi nhuận của doanh nghiệp có hiện diện vật lý thông qua cơ sở thường trú. Thuế suất của thuế kỹ thuật số thường cố định theo tỷ lệ phần trăm doanh thu (1%–5%), còn thuế TNDN thay đổi theo lợi nhuận và có nhiều ưu đãi. Điểm mấu chốt là thuế kỹ thuật số khắc phục được lỗ hổng chuyển giá mà CIT không giải quyết được.

Khi nào cần biết về Thuế kỹ thuật số trong ngân hàng?

Nhân viên ngân hàng cần nắm vững kiến thức về thuế kỹ thuật số khi: (1) làm việc tại phòng Kế toán – Tài chính phải kê khai thuế nhà thầu nước ngoài cho các hợp đồng dịch vụ số; (2) phòng Pháp chế & Tuân thủ phải rà soát hợp đồng với đối tác công nghệ quốc tế (nhà cung cấp cloud, AI, quảng cáo số); (3) phòng Ngân hàng số khi triển khai sản phẩm fintech có yếu tố nước ngoài; (4) ôn thi tuyển dụng ngân hàng vào các vị trí chuyên viên thuế, pháp chế, kiểm toán nội bộ. Đề thi thường hỏi về sự khác biệt giữa DST đơn phương và giải pháp đa phương OECD, cũng như tác động của GMT 15% đến chiến lược thuế của tập đoàn tài chính.

Thuế kỹ thuật số ảnh hưởng thế nào đến khách hàng cá nhân?

Khách hàng cá nhân chịu tác động gián tiếp khi thuế kỹ thuật số được áp dụng: (1) chi phí sử dụng dịch vụ số xuyên biên giới như phát trực tuyến, đăng ký phần mềm, quảng cáo có thể tăng 2%–5%; (2) lãi suất tiền gửi hoặc phí dịch vụ ngân hàng có thể bị điều chỉnh khi ngân hàng phải gánh thêm chi phí tuân thủ; (3) quyền riêng tư dữ liệu được bảo vệ tốt hơn do các nền tảng phải minh bạch nghĩa vụ thuế tại quốc gia sở tại. Tuy nhiên, tác động tiêu cực lớn nhất là chi phí dịch vụ tăng nhẹ, ước tính khoảng 50.000–200.000 đồng/năm đối với một hộ gia đình sử dụng trung bình 3–5 dịch vụ số quốc tế.

Tổng kết

Thuế kỹ thuật số (Digital Tax) là công cụ chính sách tài chính công quan trọng trong kỷ nguyên chuyển đổi số, giúp các quốc gia thu hồi nguồn thu ngân sách từ hoạt động kinh tế số xuyên biên giới mà hệ thống thuế truyền thống không với tới được. Đối với ngành ngân hàng Việt Nam, việc hiểu rõ thuật ngữ này không chỉ phục vụ mục tiêu ôn thi tuyển dụng mà còn giúp chuyên viên ngân hàng vận hành hiệu quả trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Khi Thuế tối thiểu toàn cầu 15% của OECD chính thức áp dụng và Việt Nam từng bước hoàn thiện khung pháp lý, kiến thức về thuế kỹ thuật số sẽ trở thành năng lực cốt lõi của mọi cán bộ ngân hàng làm việc trong lĩnh vực tài chính, kế toán và pháp chế.