Trái phiếu xanh đủ điều kiện làm vốn (Green-eligible Capital Bonds) là một công cụ tài chính lai ghép, trong đó trái phiếu xanh do ngân hàng thương mại phát hành vừa phải đáp ứng các tiêu chí về tài chính bền vững vừa thỏa mãn điều kiện được NHNN công nhận là nguồn vốn tự có bổ sung (vốn cấp 2) theo khung quản trị vốn hiện hành. Đây là xu hướng phát triển mới trên thị trường tài chính Việt Nam nhằm khuyến khích các ngân hàng vừa nâng cao năng lực quản lý vốn, vừa đẩy mạnh tài trợ các dự án xanh, bền vững.
Cơ chế hoạt động của trái phiếu xanh đủ điều kiện làm vốn được thực hiện theo hai trục tiêu chí song song. Thứ nhất, về phía tài chính bền vững, toàn bộ hoặc phần lớn nguồn thu từ phát hành phải được sử dụng cho các dự án thân thiện với môi trường như năng lượng tái tạo, giao thông xanh, công trình tiết kiệm năng lượng, quản lý chất thải hoặc thích ứng biến đổi khí hậu; đồng thời phải được đánh giá độc lập bởi bên thứ hai (second party opinion) và báo cáo tác động môi trường định kỳ. Thứ hai, về phía công nhận vốn, trái phiếu phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện để được tính vào vốn cấp 2 của ngân hàng theo Thông tư 41/2016/TT-NHNN và các văn bản sửa đổi, bổ sung, bao gồm: là công cụ nợ thứ cấp (subordinated debt), không được bảo đảm bằng tài sản, có kỳ hạn gốc tối thiểu 5 năm, không có quyền mua lại trước hạn trong 5 năm đầu, và có khả năng hấp thụ lỗ khi ngân hàng gặp khó khăn về tài chính. Khi đáp ứng đồng thời cả hai bộ tiêu chí, trái phiếu được ghi nhận vào mẫu tờ khai vốn tự có của ngân hàng, góp phần cải thiện tỷ lệ an toàn vốn (CAR) theo chuẩn Basel II/III.
Trên thực tế tại Việt Nam, nhiều ngân hàng thương mại cổ phần lớn như Vietcombank, BIDV, VietinBank, MB, HDBank đã phát hành thành công trái phiếu xanh riêng lẻ với tổng giá trị hàng nghìn tỷ đồng để tài trợ cho các dự án năng lượng mặt trời, điện gió và xử lý nước thải. Một số ngân hàng đã kết hợp thêm yếu tố "đủ điều kiện làm vốn" bằng cách phát hành dưới dạng nợ thứ cấp với kỳ hạn 7-10 năm, sau đó sử dụng nguồn vốn huy động được để gia tăng vốn cấp 2, qua đó nâng cao tỷ lệ CAR lên mức đáp ứng các chuẩn an toàn vốn quốc tế trong khi vẫn mở rộng được danh mục cho vay xanh. Ví dụ, giao dịch phát hành trái phiếu xanh quốc tế của một số ngân hàng Việt đã được các định chế tài chính quốc tế (IFC, ADB, EIB) bảo lãnh thanh toán và xếp hạng tín nhiệm xanh, tạo tiền đề cho việc công nhận hai mục đích vốn – môi trường.
Về khung pháp lý liên quan, ngoài Thông tư 41/2016/TT-NHNN quy định về tỷ lệ an toàn vốn, trái phiếu xanh tại Việt Nam còn chịu sự điều chỉnh của Nghị định 153/2020/NĐ-CP và Nghị định 65/2022/NĐ-CP sửa đổi về phát hành trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ; Thông tư 90/2021/TT-BTC hướng dẫn niêm yết trái phiếu xanh trên sàn chứng khoán; cùng với Quyết định 1193/QĐ-NHNN về Đề án phát triển tín dụng xanh và Quyết định 1659/QĐ-NHNN về Đề án ngân hàng xanh. Năm 2023, NHNN cũng ban hành hướng dẫn về phát hành trái phiếu xanh theo thông lệ quốc tế ICMA Green Bond Principles, tạo hành lang pháp lý thuận lợi hơn cho các ngân hàng phát triển công cụ này.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rõ ba khái niệm dễ nhầm lẫn: trái phiếu xanh thông thường (chỉ phục vụ mục tiêu môi trường), trái phiếu thứ cấp đủ điều kiện làm vốn cấp 2 (chỉ phục vụ mục tiêu vốn), và trái phiếu xanh đủ điều kiện làm vốn (kết hợp cả hai). Khi làm bài thi, thí sinh cần chú ý đến các điều kiện cốt lõi của vốn cấp 2 theo Thông tư 41, đặc biệt là nguyên tắc "trừ dần" (amortization) trong 5 năm cuối trước khi đáo hạn, cũng như điều kiện không có cam kết bù đắp lỗ ròng trong tương lai của công cụ. Đây là thuật ngữ thường xuất hiện trong các câu hỏi về quản trị vốn hiện đại, tài chính bền vững và Basel II/III trong kỳ thi chuyên môn nghiệp vụ ngân hàng.