Trường hợp hoàn thuế là những tình huống mà người nộp thuế đã nộp thuế vào ngân sách nhà nước nhưng có đủ điều kiện, cơ sở pháp lý để được cơ quan thuế hoàn trả một phần hoặc toàn bộ số thuế đã nộp. Đây là chế định quan trọng trong pháp luật thuế nhằm bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người nộp thuế, tránh tình trạng thu không đúng, thu không đủ hoặc thu trùng. Trong lĩnh vực ngân hàng, việc hiểu rõ các trường hợp hoàn thuế giúp cán bộ tín dụng, kế toán tư vấn chính xác cho khách hàng doanh nghiệp khi thẩm định dòng tiền và nghĩa vụ tài chính.
Theo quy định của Luật Thuế giá trị gia tăng (GTGT) và các văn bản hướng dẫn, hoàn thuế GTGT được áp dụng trong nhiều trường hợp cụ thể. Thứ nhất, cơ sở kinh doanh xuất khẩu hàng hóa, dịch vụ ra nước ngoài được hoàn thuế GTGT đầu vào đã nộp theo phương pháp khấu trừ, với điều kiện có hợp đồng xuất khẩu, chứng từ thanh toán qua ngân hàng và tờ khai hải quan. Thứ hai, dự án đầu tư của doanh nghiệp đang trong giai đoạn đầu tư chưa đi vào hoạt động sản xuất kinh doanh, nếu thời gian đầu tư kéo dài thì được hoàn thuế GTGT của hàng hóa, dịch vụ mua vào sử dụng cho dự án. Thứ ba, doanh nghiệp mới thành lập từ dự án đầu tư đã đăng ký với cơ quan thuế được hoàn thuế nếu đáp ứng điều kiện về doanh thu chưa đạt mức chịu thuế. Thứ tư, hàng hóa nhập khẩu sau đó tái xuất trong các trường hợp theo quy định. Ngoài ra, người nộp thuế phát hiện đã nộp thừa hoặc có quyết định hoàn thuế của cơ quan có thẩm quyền cũng thuộc trường hợp được hoàn.
Trong thực tiễn hoạt động ngân hàng Việt Nam, các trường hợp hoàn thuế có ý nghĩa rất lớn đối với doanh nghiệp và được cán bộ ngân hàng khai thác tích cực. Chẳng hạn, một doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản tại Đồng bằng sông Cửu Long khi xuất hàng sang EU hoặc Mỹ sẽ được hoàn thuế GTGT đầu vào, giúp cải thiện đáng kể dòng tiền và lợi nhuận. Khi doanh nghiệp này đến vay vốn tại ngân hàng thương mại, bộ phận tín dụng cần xem xét khoản hoàn thuế như một nguồn thu hợp pháp để đánh giá khả năng trả nợ, đồng thời tư vấn thời gian chờ hoàn thuế để cân đối kế hoạch tài chính. Một số ngân hàng còn cung cấp sản phẩm cho vay ứng trước tiền hoàn thuế, giúp khách hàng chủ động vốn trong khi chờ cơ quan thuế giải quyết hồ sơ. Ví dụ điển hình là các doanh nghiệp FDI trong lĩnh vực dệt may, da giày tại Bình Dương, Đồng Nai thường xuyên thực hiện hoàn thuế xuất khẩu và sử dụng quyền được hoàn thuế để bổ sung vốn lưu động.
Về cơ sở pháp lý, các trường hợp hoàn thuế GTGT được quy định cụ thể tại Luật Thuế giá trị gia tăng 2008 (sửa đổi, bổ sung năm 2013 và 2016), Nghị định 209/2013/NĐ-CP hướng dẫn thi hành một số điều của Luận Luật Thuế GTGT, Thông tư 219/2013/TT-BTC và Thông tư 130/2016/TT-BTC của Bộ Tài chính. Ngoài ra, Nghị định 126/2020/NĐ-CP quy định chi tiết về thủ tục hoàn thuế, thời hạn giải quyết hồ sơ hoàn thuế tối đa là 6 ngày làm việc đối với hồ sơ thuộc diện hoàn trước, kiểm tra sau và tối đa 40 ngày đối với hồ sơ thuộc diện kiểm tra trước, hoàn sau. Luật Quản lý thuế 2019 cũng quy định rõ nguyên tắc, điều kiện và trình tự hoàn thuế cho mọi loại thuế, phí.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần nắm vững các điểm trọng tâm sau: thứ nhất, phân biệt rõ giữa hoàn thuế và miễn thuế, giảm thuế vì bản chất pháp lý khác nhau; thứ hai, ghi nhớ điều kiện hoàn thuế xuất khẩu gồm hợp đồng, thanh toán qua ngân hàng và tờ khai hải quan; thứ ba, lưu ý rằng không phải mọi doanh nghiệp mới thành lập đều được hoàn thuế mà phải đáp ứng điều kiện dự án đầu tư và có thời gian đầu tư nhất định; thứ tư, trong câu hỏi tình huống, thường hay hỏi về thời hạn giải quyết hoàn thuế và trách nhiệm của cơ quan thuế; thứ năm, liên hệ thực tiễn với sản phẩm cho vay ứng trước tiền hoàn thuế mà nhiều ngân hàng thương mại đang triển khai cho doanh nghiệp xuất khẩu.