Tỷ suất sinh lợi trên vốn sử dụng (ROCE) là chỉ tiêu tài chính đo lường mức độ hiệu quả trong việc sử dụng toàn bộ nguồn vốn dài hạn (bao gồm cả vốn chủ sở hữu và nợ dài hạn) của doanh nghiệp để tạo ra lợi nhuận trước lãi vay và thuế. Chỉ số này phản ánh năng lực quản lý và khai thác hiệu quả cơ cấu vốn, giúp nhà đầu tư, cổ đông và ban lãnh đạo đánh giá khả năng sinh lời thực sự của đồng vốn được sử dụng trong hoạt động kinh doanh.
Cách tính ROCE khá đơn giản: lấy Lợi nhuận trước lãi vay và thuế (EBIT) chia cho Vốn sử dụng (Capital Employed). Trong đó, Vốn sử dụng có thể được xác định theo hai cách phổ biến: (1) Tổng tài sản trừ đi Nợ ngắn hạn, hoặc (2) Vốn chủ sở hữu cộng với Nợ dài hạn (gồm cả nợ dài hạn và các khoản vay thế chấp). Khi phân tích, người ta thường so sánh ROCE với chi phí sử dụng vốn bình quân (WACC - Weighted Average Cost of Capital); nếu ROCE lớn hơn WACC thì doanh nghiệp đang tạo ra giá trị gia tăng cho cổ đông. Đây là chỉ tiêu đặc biệt hữu ích cho các ngành sử dụng nhiều vốn cố định như sản xuất, viễn thông hay ngân hàng, vì nó cho thấy hiệu quả khai thác cơ sở vật chất và nguồn vốn dài hạn.
Trong ngân hàng Việt Nam, ROCE được sử dụng rộng rãi để đánh giá hiệu quả hoạt động của các tổ chức tín dụng. Ví dụ, khi phân tích báo cáo tài chính của một ngân hàng thương mại cổ phần lớn như Vietcombank, Techcombank hay MB, các nhà đầu tư có thể tính ROCE bằng cách lấy Lợi nhuận trước thuế và lãi vay chia cho tổng Vốn chủ sở hữu cộng Nợ dài hạn trên bảng cân đối kế toán. Nếu một ngân hàng có ROCE đạt 18-20% trong khi WACC chỉ khoảng 10-12%, điều đó cho thấy ngân hàng đang sử dụng vốn rất hiệu quả, tạo ra giá trị vượt trội cho cổ đông. Ngược lại, ROCE thấp hơn WACC là dấu hiệu cảnh báo ban lãnh đạo cần xem xét lại chiến lược phân bổ vốn và cơ cấu tài sản.
Về quy định pháp lý, ROCE không phải là chỉ tiêu bắt buộc trong hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) hay các Thông tư hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước, nhưng lại là một trong những chỉ tiêu được khuyến nghị sử dụng trong Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế (IFRS) và thường xuất hiện trong các khung phân tích tài chính của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cũng như trong hệ thống chỉ tiêu CAMEL đánh giá sức khỏe ngân hàng. Đối với các ngân hàng niêm yết, ROCE còn được sử dụng như một thước đo bổ sung cho ROE và ROA trong Báo cáo thường niên và các tài liệu phân tích của công ty chứng khoán.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rõ giữa ROCE, ROE (Return on Equity - Tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu), ROA (Return on Assets - Tỷ suất sinh lợi trên tài sản) và ROIC (Return on Invested Capital). ROCE xét trên phạm vi rộng hơn ROE vì bao gồm cả nợ dài hạn, giúp đánh giá toàn diện hơn hiệu quả sử dụng vốn dài hạn. Một số đề thi có thể yêu cầu tính ROCE từ các số liệu cho trước trên bảng cân đối kế toán và báo cáo kết quả kinh doanh, vì vậy cần nắm vững công thức EBIT/Vốn sử dụng và cách xác định Vốn sử dụng theo từng trường hợp cụ thể.